دمکراسی کتابخوان؛ بحران لیبرال دمکراسی چه ربطی با کاهش مطالعه و گسترش شبکههای اجتماعی و هوش مصنوعی دارد؟
بحران فعلی لیبرال دمکراسی عوامل متعددی دارد، که عمدهترین آن شاید نوعی از جهانیشدن و فرادستشدن نئولیبرالیسم باشد. ثبات در لیبرال دمکراسیها به وجود حدی از رفاه و خدمات آموزشی و شغلی و اجتماعی مرتبط بوده است. نوعی از جهانیشدن که پیش رفت هم اهرمها و ابزارهای دولتها را در تامین این خدمات ضعیف کرد و هم به سهم خود در تشدید پدیده مهاجرت نقش داشت که ترس و نگرانی بعضا اگراندیسمانشده از این یکی هم در بحران لیبرال دمکراسی بیتاثیر نیست.
لیبرال دمکراسی بر گسترش آموزش و توسعه سواد و مطالعه در جامعه هم استواربوده است. گسترش شبکههای اجتماعی و هوش مصنوعی اما رابطه معکوسی با مطالعه پیدا کرده است.
کلاوس لگوی، در جستار زیر مینویسد:
«... هیچگاه در تاریخ بشر به اندازه امروز انسانهای باسواد وجود نداشتهاند، اما دموکراسی لیبرال در سراسر جهان زیر فشار قرار گرفته است. در جوامع غربی نیز شمار افرادی رو به افزایش است که یا اساساً توانایی خواندن ندارند یا تا حد زیادی مطالعه را کنار گذاشتهاند؛ افزون بر این، تعداد کسانی که به دموکراسی، چه بهعنوان شکل حکومت و چه بهعنوان شیوه زندگی، با بدبینی مینگرند یا آن را بهکلی رد میکنند، بیشتر شده است.
حال باید پرسید در آینده وضعیت مطالعه چگونه خواهد بود؛ زمانی که متنها را هوش مصنوعی مینویسد و از همان دوران دبستان به جای ما مطالعه میکند و دانش پیچیدهای را که کسب آن مستلزم توجه، تلاش طولانیمدت و کوشش شخصی است، بدون دخالت ما به بستههای کوچک و آسانمصرف تبدیل میکند؟
وضعیت زمانی پیچیدهتر میشود که در شبکههای اجتماعی عمدتاً جملات دوخطی و تصاویر متحرک دستبهدست میشوند. آیا اساساً این کار را میتوان مطالعه نامید؟ بدبین فرهنگی چنین پرسشی مطرح میکند. اما خوشبین در پاسخ میگوید تاریخ فرهنگی خواندن و نوشتن، از نخستین طومارهای پاپیروس تاکنون، دگرگونیها و تحولات بسیاری را پشت سر گذاشته است.
پیش از آنکه موافقان و مخالفان را دقیقتر بررسی کنیم، باید به این نکته توجه کنیم؛ نزدیک به ۹۰ درصد مردم آلمان توانایی خواندن و نوشتن دارند، اما شمار افرادی که فاقد این توانایی هستند، همانند بسیاری از کشورهای اروپایی، رو به افزایش است.
میتوان حدس زد که نگرش افراد بیسواد به دموکراسی با نگرش کسانی که توانایی خواندن دارند متفاوت باشد و آنها مشارکت فعال کمتری در زندگی دموکراتیک داشته باشند.
در این میان، دیجیتالیشدن و گذار از رسانههای آنالوگ به رسانههای دیجیتال نیز نقش مهمی ایفا میکند. در آغاز این تحول، امید زیادی به شکلگیری نوعی «دموکراسی الکترونیکی» و مشارکتی وجود داشت. قرار بود بازار بزرگ اندیشهها دیگر فقط در اختیار افراد تحصیلکرده و کتابخوان نباشد و همه بتوانند در آن حضور داشته باشند.
اما جهتگیری و نفوذ انحصارهای فناوری، این چشمانداز امیدوارکننده را تیره کرد. حکومتهای خودکامه این انقلاب رسانهای را به خدمت گرفتند و آن را علیه دموکراسی لیبرال به کار انداختند.
سطح بالای سواد در روسیه و مجارستان، دو کشوری که سنت ادبی بزرگی دارند، نتوانست مانع شکلگیری نظامهای خودکامه ولادیمیر پوتین و ویکتور اوربان شود.
از سوی دیگر،...»
لگوی در جستار خود از جنبههای مختلف و بعضا تازهای به رابطه سواد و مطالعه با دمکراسی و کیفیت مشارکت اجتماعی و سیاسی پرداخته و توضیح میدهد که آسیب و خلل شبکههای اجتماعی و هوش مصنوعی در این زمینه کدامند و چه ابعاد و نشانههایی دارد و در مقابل آنها چه میتوان کرد.
لگوی (Claus Leggewie) از جامعهشناسان صاحبنام آلمان است که در فرانسه و آمریکا نیز تدریس کرده. او اولین صاحب کرسی ماکس وبرشناسی در در دانشگاه نیویورک بوده است.
ترجمه جستار لگوی در زیر
مطالعه و کتابخوانی قدرت داوری دموکراتیک را تقویت میکند، اما بهخودیخود مانع شکلگیری حکومتهای خودکامه و تبلیغات سیاسی نمیشود. پلتفرمهای دیجیتال دسترسی به اطلاعات را گسترش میدهند، اما در عین حال به شکلگیری عرصههای عمومیِ پراکنده و جدا از یکدیگر، تحت تأثیر الگوریتمها، و دریافت سطحی اطلاعات دامن میزنند. هوش مصنوعی مولد تولید دانش را سرعت میبخشد، اما ممکن است تفکر مستقل و توانایی مواجهه با ابهام و پیچیدگی را تضعیف کند.
ازاینرو، مطالعه سنتی و مطالعه دیجیتال باید در کنار یکدیگر قرار گیرند. آنچه اهمیت دارد، توانایی جابهجایی میان مطالعه متمرکز، ارزیابی انتقادی و استفاده از قالبهای گوناگون رسانهای است. ضعف در مهارت خواندن نیز نشانهای از نابرابری اجتماعی و آموزشی است.
کتابخانهها همچنان بهعنوان «مکانهای سوم» نقشی ضروری دارند؛ زیرا امکان مشارکت اجتماعی، برخورد و تعامل میان افراد و خلاقیت را فراهم میکنند. کتاب چاپی نیز آینده دارد، مشروط بر آنکه فضاهای فرهنگی مرتبط با آن حفظ و حمایت شوند.
کتابخوانی بهتنهایی مانع دیکتاتوری نمیشود
بنیاد مطالعه آلمان در سال ۲۰۲۴، به مناسبت هفتاد و پنجمین سالگرد لازمالاجرا شدن قانون اساسی این کشور، اعلام کرد:
«دموکراسی ما از درون و بیرون در معرض تهدید قرار دارد. برای آنکه در آینده نیز بتوانیم در صلح و آرامش در کنار یکدیگر زندگی کنیم و فرصتهای برابر را برای همگان تضمین کنیم، به شهروندانی آگاه و مسئول نیاز داریم که در امور جامعه مشارکت کنند. باید این توانایی را در آنها پرورش دهیم و این کار از آموزش خواندن آغاز میشود. تنها کسی که خواندن میداند، قادر است اطلاعات مورد نیاز خود را به دست آورد و ارزیابی کند، اخبار جعلی و پوپولیسم را تشخیص دهد، در برابر دشمنان دموکراسی بایستد و الگویی برای نسلهای بعدی باشد.»
بهسختی میتوان ارتباط میان توانایی خواندن و دموکراسی را فشردهتر و روشنتر از این بیان کرد.
شواهدی نیز وجود دارد که نشان میدهد دو روند بزرگ و مدرن تاریخ، یعنی گسترش سوادآموزی از یک سو و دموکراتیزهشدن جوامع از سوی دیگر، که طی چند قرن گذشته بهطور موازی پیش رفته و بر یکدیگر تأثیر مثبت گذاشتهاند، دیگر الزاماً چنین رابطهای با هم ندارند.
هیچگاه در تاریخ بشر به اندازه امروز انسانهای باسواد وجود نداشتهاند، اما دموکراسی لیبرال در سراسر جهان زیر فشار قرار گرفته است. در جوامع غربی نیز شمار افرادی رو به افزایش است که یا اساساً توانایی خواندن ندارند یا تا حد زیادی مطالعه را کنار گذاشتهاند؛ افزون بر این، تعداد کسانی که به دموکراسی، چه بهعنوان شکل حکومت و چه بهعنوان شیوه زندگی، با بدبینی مینگرند یا آن را بهکلی رد میکنند، بیشتر شده است.
حال باید پرسید در آینده وضعیت مطالعه چگونه خواهد بود؛ زمانی که متنها را هوش مصنوعی مینویسد و از همان دوران دبستان به جای ما مطالعه میکند و دانش پیچیدهای را که کسب آن مستلزم توجه، تلاش طولانیمدت و کوشش شخصی است، بدون دخالت ما به بستههای کوچک و آسانمصرف تبدیل میکند؟
وضعیت زمانی پیچیدهتر میشود که در شبکههای اجتماعی عمدتاً جملات دوخطی و تصاویر متحرک دستبهدست میشوند. آیا اساساً این کار را میتوان مطالعه نامید؟ بدبین فرهنگی چنین پرسشی مطرح میکند. اما خوشبین در پاسخ میگوید تاریخ فرهنگی خواندن و نوشتن، از نخستین طومارهای پاپیروس تاکنون، دگرگونیها و تحولات بسیاری را پشت سر گذاشته است.
پیش از آنکه موافقان و مخالفان را دقیقتر بررسی کنیم، باید به این نکته توجه کنیم؛ نزدیک به ۹۰ درصد مردم آلمان توانایی خواندن و نوشتن دارند، اما شمار افرادی که فاقد این توانایی هستند، همانند بسیاری از کشورهای اروپایی، رو به افزایش است.
میتوان حدس زد که نگرش افراد بیسواد به دموکراسی با نگرش کسانی که توانایی خواندن دارند متفاوت باشد و آنها مشارکت فعال کمتری در زندگی دموکراتیک داشته باشند .
در این میان، دیجیتالیشدن و گذار از رسانههای آنالوگ به رسانههای دیجیتال نیز نقش مهمی ایفا میکند. در آغاز این تحول، امید زیادی به شکلگیری نوعی «دموکراسی الکترونیکی» و مشارکتی وجود داشت. قرار بود بازار بزرگ اندیشهها دیگر فقط در اختیار افراد تحصیلکرده و کتابخوان نباشد و همه بتوانند در آن حضور داشته باشند.
اما جهتگیری و نفوذ انحصارهای فناوری، این چشمانداز امیدوارکننده را تیره کرد. حکومتهای خودکامه این انقلاب رسانهای را به خدمت گرفتند و آن را علیه دموکاسی لیبرال به کار انداختند.
سطح بالای سواد در روسیه و مجارستان، دو کشوری که سنت ادبی بزرگی دارند، نتوانست مانع شکلگیری نظامهای خودکامه ولادیمیر پوتین و ویکتور اوربان شود.
از سوی دیگر، امروزه حتی با سیاستمدارانی روبهرو هستیم که عملاً از نوعی بیسوادی کارکردی رنج میبرند. جولیانو دا امپولی ، پژوهشگر مطرح در زمینه پوپولیسم، تبلیغات سیاسی، سازوکار قدرت و نقش فناوری در تضعیف دموکراسی، درباره میزان مطالعه رئیسجمهور کنونی آمریکا مینویسد:
«نه یک صفحه، نه نیمصفحه و حتی نه یک سطر. ترامپ فقط از طریق گفتار عمل میکند. این مسئله برای هر کسی که بخواهد حتی کوچکترین میزان دانش ساختارمند را به او منتقل کند، چالشی دائمی به وجود میآورد.»
خودکامگان از کتابها و از همه کسانی که کتاب میخوانند، مینویسند یا آنها را منتشر میکنند، بیزارند.
مایه تأسف است که حتی وزیر فرهنگ آلمان، ولفرام وایمر، نیز در معرض این ظن قرار گرفته که خواستار بررسی گرایشهای سیاسی کتابفروشیهای چپگرا از سوی اداره فدرال حفاظت از قانون اساسی شده است.
نخبگان تحصیلکرده و کتابخوان، در مجموع، حامیان و حاملان فعال دموکراسی لیبرال هستند. بااینحال، بسیاری از کتابهایی که در شمارگان بسیار بالا منتشر شدهاند، مانند پروتکل بزرگان صهیون و کتاب نبرد من نوشته آدولف هیتلر، به کانونهای پرورش نظریههای توطئه، جعل و تحریک نفرت میان ملتها تبدیل شدهاند.
همین پدیده اکنون با سرازیر شدن نیمهحقیقتها و دروغها به شبکههای اجتماعی، بار دیگر در حال تکرار است.
آثار پادآرمانشهری مانند فارنهایت ۴۵۱ و رمان ۱۹۸۴ جورج اورول، که اتفاقاً از نخستین انتخاب ترامپ تاکنون همواره در آمریکا در شمار کتابهای پرفروش بوده است، به موضوع سانسور و مداخله نیروهای اقتدارگرا میپردازند. در این داستانها، خوشبختانه تلاشهای اقتدارگرایانه همواره با مطالعه مخفیانه و انتشار زیرزمینی آثار ممنوعه، موسوم به «سامیزدات»، به چالش کشیده میشوند.
مطالعات جدید نشان میدهند که ضعف در مهارت خواندن، به تقویت پوپولیستها و راستگرایان افراطی کمک میکند. این افراد اطلاعات خود را کمتر از کتابها و روزنامههای چاپی و بیشتر از پلتفرمهای دیجیتال، اخبار کوتاه و محتوای تصویری سطحی دریافت میکنند؛ امری که آنها را در برابر نظریههای توطئه و اطلاعات جعلی آسیبپذیرتر میسازد.
اما همانطور که گفته شد، مطالعه در بسترهای گوناگونی انجام میشود. تغییر عادتهای مطالعه در نتیجه دیجیتالیشدن، تحولات گستردهای در صنعت کتابفروشی، انتشارات، کتابخانهها، دانشگاهها و مدارس به وجود آورده است.
تز مشهور یورگن هابرماس این بود که گفتمان عقلانی از همان نخستین دگرگونی ساختاری عرصه عمومی آسیب دید؛ یعنی زمانی که در قرنهای هجدهم و نوزدهم، محافل کتابخوان بورژوازی جای خود را به مطبوعات تودهای و عامهپسند دادند؛ روندی که بعدها با تلویزیون و اکنون با شبکههای موسوم به اجتماعی ادامه یافته است.
اکنون، همانطور که تفاوت رفتار رسانهای نسلهای مختلف نشان میدهد، گسستی واقعی رخ داده است که میتواند ارتباطات سیاسی را بهطور بنیادین تغییر دهد.
افراد زیر ۴۰ سال بهندرت روزنامه میخوانند و بسیار کمتر از گذشته از رادیو و تلویزیون عمومی استفاده میکنند. نتیجه این وضعیت آن است که نسلهای مختلف از منابع متفاوتی برای کسب اطلاعات و دانش استفاده میکنند و در نتیجه، اغلب حرف یکدیگر را نمیفهمند.
وقتی ماشینها میخوانند و مینویسند
تأثیرات هوش مصنوعی نیز به این تحولات اضافه شده است. هوش مصنوعی صرفاً با همبستگیهای آماری میان متنها سروکار دارد و فاقد تجربه واقعی از جهان و جامعه و همچنین دانش برخاسته از زندگی روزمره است. پس در چنین شرایطی چه چیزی باقی میماند؟
برخی از مخترعان هوش مصنوعی میگویند باید ثروت و تواناییهای انسان را در همین کاستیهای ماشین جستوجو کرد. خوانندهای که به شیوه سنتی مطالعه میکند، از توانایی بیشتری برای سازگاری و انتخاب برخوردار است و در برابر چالشهای اجتماعی، عاطفی و اخلاقی گشودهتر میماند.
در پس این تحول، دگرگونی عظیمی در مهارتهای فرهنگی نهفته است: گذار از مطالعه گسترده و همگانی به نوشتن گسترده و همگانی.
ادیان مبتنی بر کتاب مقدس و قرآن، تودههای مردم را به خواندن واداشتند و انقلاب رسانهای ناشی از اختراع چاپ، با انتشار انجیل گوتنبرگ آغاز شد. گسترش نوشتن در سطح عمومی را بعدها دستگاههای اداری و شرکتها تقویت کردند، اما نویسندگی همچنان مهارتی ویژه و محدود به گروهی خاص باقی ماند .
با ظهور اینترنت، هر انسانی به یک نویسنده تبدیل شد و اکنون هوش مصنوعی این فعالیت فراگیر نوشتن را نیز خودکار کرده است.
نویسندگان و مؤلفان در برابر این واقعیت که هوش مصنوعی متنهایی تولید میکند که از نظر کیفیت همسطح آثار آنها یا حتی از برخی جهات برتر از آنها تلقی میشوند، چه واکنشی نشان میدهند؟
آثاری که نه به یک شخص مشخص و نه حتی به گروهی از نویسندگان تعلق دارند، بلکه محصول یک ماشین هستند، اکنون وارد بازار ادبیات عامهپسند، ادبیات جدی و حتی آثار علمی میشوند.
این ماشین میتواند طرح یک رمان، یک شعر یا بررسی یک فرضیه پژوهشی را از آرشیوهای اینترنت استخراج کند و یافتههای خود را با استفاده از الگوریتمها به الگوهایی تبدیل کند که نویسندگان، ناشران و پلتفرمها پیشتر در فضای اینترنت منتشر کردهاند.
در چنین شرایطی ممکن است هنگام استفاده از مدلهای زبانی پیشرفته، با متنهایی روبهرو شویم که نوشتههای خودمان را نقل یا بازنویسی کردهاند؛ اغلب بدون ذکر منبع و تقریباً همیشه بدون کسب اجازه صریح برای نقلقول یا رعایت حق مؤلف. حقی که البته حتی با امکانات سادهای مانند کپی و پیست نیز تا حد زیادی به امری خیالی تبدیل شده است.
در چنین شرایطی باید چه واکنشی نشان داد؟ آیا باید خوشحال بود که اندیشههای خودمان به این شکل منتشر میشوند، با دیدگاههای مخالف برخورد میکنند و زمینه را برای پژوهش و تأمل بیشتر فراهم میآورند؟ یا باید به دلیل سرقت ادبی، شکایتی حقوقی درباره نقض حق مؤلف مطرح کرد؛ شکایتی که احتمال موفقیت آن بسیار ناچیز است؟
اینکه شکارچیان سرقت ادبی، بخشهایی از آثار نویسندگان را که بدون ارجاع معمول به منابع در نوشتههای دیگران آمده است، افشا میکنند، با توجه به حجم عظیم متون مورد استفاده بدون ذکر نام مؤلف، تا حدی مضحک به نظر میرسد.
بهویژه آنکه اکنون بخش بزرگی از تکالیف و آزمونهای مدارس و دانشگاهها نیز با هوش مصنوعی انجام میشود و به دلیل حجم سرسامآور این تولیدات، بررسی و تشخیص همه آنها عملاً دشوار یا ناممکن است.
نویسندهای که خود را فردی خلاق و مسئول میدانست و برای خود نقش مؤلف قائل بود، همواره با تکیه بر دستاوردهای بزرگان پیش از خود، منابع انسانی و هوشمند را جذب میکرد، بهطور انتقادی مورد بررسی قرار میداد و احتمالاً به شناختی تازه میرسید. اکنون چنین نویسندهای ممکن است خود را بخشی از فرایندی گسترده از «نوشتار خودکار
(écriture automatique) » بداند.
این اصطلاح را سوررئالیستهای فرانسوی در دهه ۱۹۲۰ برای توصیف مقاومت خود در برابر اقتدارها و الگوهای موجود به کار میبردند؛ روشی که در آن نوشتن بدون سانسور و محدودیت، از اندیشهها و رؤیاهای نیمهآگاهانه پیروی میکرد.
پس از آن، تجربههای مختلفی در زمینه تولید متون به کمک رایانه انجام شد؛ تجربههایی که یا برای ماشین نقش مؤلف قائل بودند یا بهطور کلی مرگ مؤلف را مطرح میکردند. رولان بارت با طرح مفهوم «مرگ مؤلف» در واقع از انتقال نقش و اختیار از نویسنده به خواننده سخن میگفت.
شخصیتهای سایبورگ در نظریهها و تجربههای بعدی نیز این روند را در قالب همکاری انسان و ماشین ادامه دادند و نویسنده و یا برنامهنویس متن را به دستیار و ابزار کمکی در تهیه دادههای آموزشی هوش مصنوعی مولد تبدیل کردند.
میشل فوکو، مدتها پیش از آنکه سیستمهای خودکار اطلاعاتی، خروجیهای مبتنی بر رابطهای دیجیتال و دیگر اشکال نویسندگی ماشینی و ارتباطات هوش مصنوعی به واقعیت تبدیل شوند، نوشته بود:
«میتوان فرهنگی را تصور کرد که در آن گفتمانها منتشر یا دریافت شوند، بیآنکه اساساً نقش مؤلف در آنها ظاهر شود.»
اکنون ما هر روز، هم بهعنوان نویسنده و هم بهعنوان خواننده، با همین واقعیت سروکار داریم.
هرچه گردش متون تولیدشده بهوسیله ماشینها بیشتر شود، احتمال آن نیز افزایش مییابد که مسئله مؤلف و نویسندگی در چیزی گم شود که فوکو بهزیبایی از آن با عنوان «بینامی زمزمهها» یاد کرده بود.
عرصه عمومی و سیاسی در گرداب پلتفرمها
هنوز هم مطالعه انجام میشود، اما اغلب افراد بیشتر تماشا میکنند و سپس با کشیدن انگشت روی صفحه، به سراغ ویدئوی متحرک بعدی یک اینفلوئنسر میروند.
چنین محتواهایی به شکلی نامتناسب در میان بخش بزرگی از مخاطبان نفوذ میکنند؛ مخاطبانی که دیگر کمتر یا اصلاً کتابها و نشریات سیاسی را مطالعه نمیکنند، اما از طریق پلتفرمهای اجتماعی، اطلاعات پراکنده و تکهتکهای به دست میآورند که اغلب آشکارا خود را در جایگاه مخالف دیدگاههای رسانههای جریان اصلی لیبرال و رسانههای عمومی قرار میدهند.
رأیدهندگان حزب آلترناتیو برای آلمان (AfD) بیش از دیگران از شبکههای اجتماعی و رسانههای خبری جایگزین استفاده میکنند. آنها آگاهانه و از روی انتخاب در حبابی از دیدگاهها و منافع مشترک حرکت میکنند و فیسبوک، یوتیوب، تلگرام و بهطور فزاینده تیکتاک را بهعنوان منابع اصلی دریافت اطلاعات خود به کار میگیرند.
پلتفرمهای اینترنتی مانند کامپکت، یونگه فرایهایت، پیآی نیوز و تیشیس آینبلیک (Compact, Junge Freiheit, PI-New Tichys Einblick) نیز محبوبیت دارند. بهویژه کانالهای متعلق به خود حزب آلترناتیو برای آلمان در این زمینه فعالاند.
موضوعات محوری این رسانهها عبارتاند از: ترس از مهاجرت، ناامنی اجتماعی، انکار تغییرات اقلیمی و کماهمیت جلوه دادن جنایتهای ناسیونالسوسیالیسم. وجه مشترک آنها نیز بیاعتبار کردن رادیکال احزاب سنتی و قدیمی است.
در اینجا هم مطالعه انجام میشود، اما در رسانههایی دیگر، با شیوههای متفاوت خواندن و پیشفرضهای ذهنی متفاوت؛ شیوههایی که گاه با ادبیات فانتزی و علمیتخیلی همپوشانی دارند.
از نظر فکری، برنامهها و پادکستهای مؤسسه سیاست دولتی و انتشارات «یونگهاوروپا» (Jungeuropa-Verlag) خود را با چهرههایی مانند اسوالد اشپنگلر و لئو اشتراوس معرفی میکنند، نه جورج اورول، تئودور آدورنو یا توماس مان.
محل عرضه و معرفی این جریانها نیز دیگر آن گوشه محقر و حاشیهای نمایشگاه کتاب فرانکفورت نیست، بلکه نمایشگاه اختصاصی خود آنها با عنوان «زایتنوِکسل» (جبهه عوض کردن) در شهر هاله است.
بااینحال، تیکتاک یک تأثیر غیرمنتظره نیز داشته است: کاربران در این پلتفرم تجربههای خود از مطالعه و پیشنهادهای کتابخوانی را به اشتراک میگذارند و حتی رقابتهایی ادبی میان یکدیگر به راه میاندازند .
این پدیده بهویژه زنان جوان را به خواندن متنهای طولانیتر و کتابهای کامل ترغیب میکند و بار دیگر بازار کتاب را دستخوش تغییر کرده است.
روزنامههای اینترنتی نیز از طریق تلفن هوشمند، تبلت، لپتاپ و رایانه رومیزی، هر ماه به ۹.۸ میلیون جوان زیر ۳۰ سال دسترسی پیدا میکنند؛ رقمی که معادل حدود ۸۰ درصد از این گروه سنی است.
نیمی از کاربران جوان میگویند مطالب سیاسی را از طریق فیدهایی مشاهده میکنند که الگوریتمها آنها را گزینش کردهاند. تنها شمار اندکی از آنها بهطور فعال در بحثهای اینترنتی شرکت میکنند؛ بیشترشان به پسندیدن مطالب بسنده میکنند و کمتر نظر مینویسند.
۷۰ درصد مطالب منتشرشده حاوی نوعی خودنمایی و نمایش مثبت از خود هستند و بیش از یکسوم آنها به حمله به مخالفان سیاسی اختصاص دارند.
سازوکارهای فید، مانند صفحه «For You» در تیکتاک، محیطی بسته و مبتنی بر چرخههای بیپایان ایجاد میکنند. الگوریتم نه درست را میشناسد و نه نادرست را؛ تنها به میزان بازتاب و واکنش کاربران اهمیت میدهد.
کسی که فقط از چنین کانالهایی اطلاعات دریافت میکند، دیگر در درک واقعیت با دیگران اشتراک نظر ندارد. همین گسست از واقعیت، هدف سیاست اقتدارگرایانهای است که بر اساس شعار منسوب به پوتین عمل میکند: «هیچچیز حقیقت ندارد، همهچیز ممکن است.»
فرمول مشهور یورگن هابرماس که میگفت در گفتمان عمومی باید «اجبارِ بدون اجبارِ استدلال بهتر» حاکم باشد، دیگر با واقعیت دموکراسی تودهایِ مجهز به هوش مصنوعی سازگار نیست.
این اصل، یعنی برتری استدلال بهتر بدون اعمال زور، زمانی دیگر بهعنوان مبنای شناختی و معرفتی بحث عمومی کارایی ندارد که کینهها و پیشداوریهای عمیق در جامعه گسترش یافته باشند.
واقعیتها برخلاف شواهد موجود انکار میشوند، قدرت داوری سیاسی به صرفاً یک نظر شخصی تقلیل مییابد و اصول اخلاقی و ارزشی به تمسخر گرفته میشوند.
آنچه در مطالعه دیجیتال از دست میرود
تفاوت دقیق میان مطالعه سنتی و مطالعه دیجیتال چیست؟
در میان افراد زیر ۳۰ سال، مطالعه سنتی، یعنی خواندن متن روی کاغذ، رو به افول است. این همان شیوه فرهنگی مطالعه است که به دلیل در دست گرفتن کتاب و ورق زدن صفحات آن، در محیطی مشخص، چه در خانه و چه در مسیر رفتوآمد، و با عوامل مزاحم کمتر، به درک عمیقتر مطالب و بهخاطرسپردن بهتر آنها، بهویژه در مورد متون غیرداستانی و علمی، کمک میکند.
البته مطالعه دیجیتال، خواندن سریع، سطحی و گزینشی را آسانتر میکند. جستوجو، علامتگذاری و کپی کردن مطالب سادهتر شده و به لطف قابلیت حمل دستگاههای دیجیتال، میتوان در هر مکانی مطالعه کرد. همچنین امکان مقایسه چندین منبع و انجام پژوهشهای مختلف وجود دارد؛ هرچند گاهی این پژوهشها به پرسشی محدود میشوند که چند ماه است در وبسایت اشپیگل آنلاین مطرح میشود: آیا پدربزرگ من نازی بوده است؟
بهطور کلی، عوامل مزاحم دائمی، حتی اگر بهظاهر کنار گذاشته شده باشند، مانند پنجرههای بازشونده، پیوندهای اینترنتی و اعلانها، تمرکز را دشوار میکنند. متنها بیشتر بهصورت مورب و گذرا مرور میشوند تا اینکه از ابتدا تا انتها و به شکل پیوسته خوانده شوند.
این شیوه شاید برای جستوجوهای سریع و کسب اطلاعات کوتاه مناسب باشد، اما متون طولانی و تخصصی که برای شکلگیری قدرت داوری سیاسی ضروری هستند، بهتر است به شیوه سنتی و روی کاغذ خوانده شوند؛ بهویژه اگر هدف از مطالعه چیزی فراتر از جمعآوری سریع اطلاعات یا ایجاد انگیزهای لحظهای برای شکلگیری یک نظر باشد.
وقتی نیاز به تمرکز هنگام مطالعه متون دیجیتال کاهش پیدا میکند، توانایی تمرکز هنگام خواندن متون چاپی نیز بهتدریج افت میکند؛ حتی در میان کسانی که بهطور منظم کتاب میخوانند.
هوش مصنوعی با امور محتمل و احتمالی سروکار دارد، اما مطالعه امور نامحتمل را آشکار میکند. هوش مصنوعی احساس اطمینان و قطعیت القا میکند، در حالی که مطالعه بر اتفاقی بودن، ابهام، عدم قطعیت و چندمعنایی تأکید دارد.
هوش مصنوعی دانستههای شناختهشده را خلاصه میکند، اما مطالعه جهانهای ناشناخته را پیش روی ما میگشاید. هوش مصنوعی با استانداردسازی و سنجش عملکرد، به گذشته تعلق دارد؛ مطالعه اما آینده را پیشبینی و ترسیم میکند.
اکنون بحثهای زیادی درباره پیامدهای این تحولات برای مدارس و دانشگاهها جریان دارد.
برای مثال، یک کلاس فلسفه سنتی درباره ایمانوئل کانت را در نظر بگیریم. روش کلاسیک چنین بود که استاد برنامهای حاوی منابع و موضوعات مورد بحث و یک پرسش فکری جالب ارائه میکرد. سپس گروههای کوچکی از دانشجویان بر اساس متون اصلی و منابع پژوهشی، مقالهها و گزارشهایی تهیه میکردند و آنها را برای بحث و بررسی در کلاس ارائه میدادند.
دانشجویان کتابها را از کتابفروشیها تهیه میکردند یا از کتابخانهها به امانت میگرفتند.
اما اکنون مطالعه آثار چاپی از رونق افتاده است. دانشجویان، در صورت دسترسی به منابع، نسخههای دیجیتال و رایگان آثار را دانلود میکنند و روی تبلتهای خود به مطالعه و ویرایش آنها میپردازند. به این ترتیب، جستوجوی پرزحمت منابع و یادداشتبرداری آهسته و دقیق، دیگر ضرورتی سابق را ندارد.
موتورهای جستوجو و هوش مصنوعی، با استفاده از دستورهای تخصصیتر، خلاصههای آماده و چرخههای بازخورد، کار را انجام میدهند. به این ترتیب، تهیه گزارشی با موضوع «استدلالهای اصلی کانت در کتاب نقد عقل عملی چیست؟» در زمانی بسیار کوتاه امکانپذیر میشود.
دیرک اشتدرروت، استاد فلسفه دانشگاه، اخیراً در انتقاد از این وضعیت گفته است:
«مسئله این است که آنچه در اینجا تولید میشود، اساساً اندیشه نیست و بههیچوجه اندیشهای نیست که خود فرد به آن رسیده باشد. زیرا در یک مدل زبانی بزرگ، هیچ خودآگاهی یا منِ مستقلی وجود ندارد و هرگز نیز وجود نخواهد داشت که بتواند بیندیشد و در نتیجه پرسش، مسئله یا حتی علاقهای داشته باشد. همین که چنین چیزی به نظر میرسد و این توهم هر روز بهتر عمل میکند، گسست واقعی و نقطه عطف اصلی همینجاست.»
این استاد دانشگاه خواهان آن است که «این دستیارهای کوچک» از تلفنهای همراه و لپتاپها بهطور کامل از کلاسهای درس کنار گذاشته شوند. او تأکید میکند:
«نوشتن به شکل یادداشتهای شخصی، مقالهها و نوشتههای علمی، وسیلهای ضروری برای خودآموزی و پرورش توانایی اندیشیدن مستقل است.»
اما آیا واقعاً میتوان به ترتیب سنتی و آزمودهشده مراحل پژوهش بازگشت؛ یعنی «تحقیق، تعیین موضوع، طرحریزی، نگارش و تأمل»؛ همان مراحلی که نسلهای قدیمیتر در دوره تحصیلات دانشگاهی تا دهه ۱۹۹۰ درونی کرده بودند؟
در برابر چنین بازگشتی، نهتنها جهش فناوری قرار دارد، بلکه مهمتر از آن، تبدیل دانشگاه به نوعی بنگاه اقتصادی است؛ نهادی که بیش از هر چیز، مهارتهای صوری و خروجیهای قابل اندازهگیری را ارزیابی میکند و البته چندان آمادگی ندارد که این تحول را بهطور انتقادی مورد بررسی قرار دهد.
این واقعیت که متون تولیدشده با کمک هوش مصنوعی برای افراد مزایای شخصی ایجاد میکنند، اما در مجموع به تولید هوش و دانش کمتر میانجامند، تراژدی تازهای از منابع مشترک به وجود میآورد: سود فردی برابر است با زیان جمعی.
این فقط منطق پنهان هوش مصنوعی نیست، بلکه منطق کلی الگوی جامعه نئولیبرال نیز هست.
احتمالاً اکنون خوانندگان و شنوندگان جوانتر مرا فردی ضد فناوری و دشمن ماشینها میدانند. اما همانطور که در مورد انرژی هستهای نیز میتوان گفت، نباید صرفاً به این دلیل که یک فناوری جدید و مُد روز است، آن را بیچونوچرا پذیرفت.
باید خطرات و عوارض جانبی آن را بهطور جدی بررسی کرد؛ از جمله ساخت مراکز دادهای که منابع عظیمی از انرژی مصرف میکنند و در همهجا در حال گسترش هستند.
این ضرورت بهویژه زمانی اهمیت پیدا میکند که حتی مخترعان هوش مصنوعی نیز اکنون این احتمال هولناک را مطرح کردهاند که هوش مصنوعی بتواند تمام بشریت را نابود کند.
دستکم باید تلاش کرد تا در چارچوبهای خودکار مبتنی بر هوش مصنوعی، دقیقاً همان ویژگیهایی آموزش داده شوند که قرار بود ماشینها و روباتها از ابتدا برای انسان آزاد کنند: توانایی تأمل در سطحی فراتر از عملکرد روزمره و بررسی انتقادی خودِ ماشین.
اگر دیگر در زمینه هوش مصنوعی انتخاب میان دو گزینه «یا این یا آن» ممکن نیست، باید توانایی پذیرش همزمان هر دو رویکرد را تمرین کرد؛ یعنی توانایی جابهجایی میان شیوههای مختلف مطالعه.
این مسئله با ابعاد چندرسانهای مطالعه نیز همخوانی دارد؛ مطالعهای که هم میتواند عمیق و هم گذرا، تأملی و خودانگیخته، وابسته به متن و همراه با تصاویر، پویانماییها و نمودارها باشد.
در حالت مطلوب، خواندن، شنیدن و یادداشتبرداری باید بهطور متناوب جای یکدیگر را بگیرند.
بنابراین باید توانایی جابهجایی میان شیوههای مختلف خواندن را در یک محیط پیچیده مطالعاتی پرورش داد. اما تاکنون در این زمینه کاستیهای زیادی وجود داشته است .
بار دیگر به پرسش دموکراسی بازگردیم.
نکته قابل توجه این است که احزاب سنتی دیگر نمیتوانند جوانان را بهعنوان مخاطبان اصلی خود جذب کنند؛ حتی اگر مطالعات مربوط به نسل جوان، نگرشی عملگرایانه را در میان آنها نشان دهند.
تقریباً یکپنجم جوانان هرکدام به احزاب سنتی و بزرگ، سبزها، چپها و حزب آلترناتیو برای آلمان گرایش دارند و بخشی نیز از شرکت در انتخابات خودداری میکنند. رأیدهندگان برای نخستین بار نیز به نسبتهای مشابهی به جریانهای راست و چپ افراطی گرایش پیدا میکنند؛ البته با تفاوتهای جالب توجه میان زنان و مردان.
افزایش محبوبیت حزب آلترناتیو برای آلمان و حزب چپ در این گروه سنی، تا حدی به این واقعیت مربوط میشود که این احزاب حضور و فعالیت بسیار پررنگی در شبکههای اجتماعی دارند.
در اینجا ارتباطی میان افزایش بیسوادی کارکردی، کنارهگیری از مشارکت دموکراتیک و به قدرت رسیدن حکومتهای خودکامه وجود دارد.
همچنین نباید نادیده گرفت که استفاده روزمره از رسانههای دیجیتال، ما را به انحصارهای فناوری آمریکایی و چینی وابسته میکند؛ انحصارهایی که زیر پرچم آزادی بیان، در حال تخریب پیوند میان آزادی فردی و مطالعه هستند.
بیش از هر چیز، آنچه در بحثهای کنونی درباره هوش مصنوعی مرا آزار میدهد، این تصور رایج است که گویی هوش مصنوعی پدیدهای اجتنابناپذیر و فاقد هرگونه جایگزین است.
در حالی که نه طرفداران و نه مخالفان آن، ظاهراً شناخت روشنی از چگونگی عملکرد، تواناییها، پیامدها و عوارض جانبی این فناوری ندارند.
اکنون تازه خطرات این بیمسئولیتی جمعی در حال آشکار شدن است.
با هوش مصنوعی همچون نیرویی طبیعی و اجتنابناپذیر برخورد میشود و حتی اتحادیه اروپا نیز آن را بهطور واقعی و مؤثر تنظیم و کنترل نمیکند.
میتوان با اقتباس از سخن یکی از وزیران پیشین آلمان در امور دیجیتال گفت: «اول هوش مصنوعی، نگرانیها بعداً!»
پژوهشهای جامعهشناختی در سطح خرد هنوز باید مشخص کنند که کاربردهای مختلف هوش مصنوعی چه فرصتها و آثار منفیای برای گروههای مشخص اجتماعی دارند.
بهترین راه برای آزمایش این فناوریها نیز پیروی از این اصل است: «هیچ تصمیمی درباره ما، بدون مشارکت خود ما.»
این آزمایشها باید از همین حالا و با مشارکت کاربران کنونی نسل زد و همچنین کسانی انجام شوند که وظیفه آموزش و پرورش این نسل را بر عهده دارند.
مهارت خواندن، مسئلهای اجتماعی است
دسترسی به جهان و شناخت خویشتن که از طریق مطالعه حاصل میشود، حتی با ظهور رسانههای جدید نیز بهطور نابرابر میان افراد جامعه توزیع شده است.
از آغاز هزاره جدید، نهتنها کاهش چشمگیری در سطح مهارت خواندن مشاهده میشود، بلکه مهمتر از آن، شکاف میان افراد از نظر این مهارتها نیز رو به گسترش است.
اگر بخش بزرگی و رو به افزایشی از دانشآموزان کلاس چهارم در آلمان حتی به پایینترین سطح سوم مهارتهای خواندن نمیرسند؛ سطحی که برای پاسخگویی به نیازهای آموزشی در ادامه دوران تحصیل و همچنین زندگی ضروری محسوب میشود، علت اصلی این مسئله را نباید در استفاده نادرست از تلفن همراه جستوجو کرد.
علت اصلی آن است که تفاوت سطح توانایی میان خانوادههای برخوردار از امتیازات اجتماعی و خانوادههای محرومتر در آلمان همچنان بسیار زیاد است و نظام آموزشی نهتنها این شکاف را کاهش نمیدهد، بلکه در مواردی آن را تشدید میکند.
این نابرابری شامل برتری مهارتهای خواندن در میان دختران و همچنین مزیت دانشآموزانی میشود که در خانه همیشه یا تقریباً همیشه به زبان آلمانی صحبت میکنند.
به بیان دیگر، مصرف رسانهای در نهایت فقط بازتاب تشدید نابرابری اجتماعی و آموزشی در آلمان است.
کتاب سنتی از نظر سیاست فرهنگی نیز اکنون تحت فشار قرار دارد.
در سراسر جهان، نویسندگان با تهدیدهای جدی روبهرو هستند، انتشارات و رسانههای چاپی سانسور، خریداری یا تعطیل میشوند، کتابفروشیها تحت کنترل قرار میگیرند، خوانندگان مورد ارعاب واقع میشوند و کتابها به آتش کشیده میشوند.
در مجارستان، دولت ویکتور اوربان قانونی موسوم به قانون حمایت از کودکان تصویب کرده است که بر اساس آن، کتابفروشیها موظف شدند کتابهایی را که به هر شکلی به همجنسگرایی، دوجنسگرایی، تغییر جنسیت یا «روابط جنسی بهعنوان هدفی مستقل» میپردازند، از بخش کتابهای نوجوانان خارج کنند و در لفاف پلاستیکی قرار دهند.
به این ترتیب، حتی امکان ورق زدن این کتابها نیز از خوانندگان گرفته میشود.
مدارس و مؤسسات فرهنگی باید انتظار داشته باشند که در صورت به قدرت رسیدن حزب آلترناتیو برای آلمان در ایالتها و شهرداریها، اقدامات مشابهی در انتظار آنها باشد.
کتابخانهها بهعنوان مکانهایی برای دموکراسی
از این رو، اهمیت بیشتری پیدا میکند که چگونه میتوان مکانها و فضاهایی را که کتاب، چه به شکل چاپی و چه دیجیتال، در مرکز توجه آنها قرار دارد، در برابر تهدیدها مقاومتر کرد و امکانات آنها را با نیازهای زمانه هماهنگ ساخت.
کافی است کمی به اطراف سفر کنیم تا ببینیم کتابخانههای عمومی در بسیاری از محلهها و روستاها چقدر خلوت و متروک شدهاند؛ البته اگر هنوز اصلاً وجود داشته باشند.
از سوی دیگر، میتوان دید که کاربران کتابخانهها هنگام تعطیلی این مکانها چه احساس فقدان و دلتنگی عمیقی پیدا میکنند؛ برای مثال، زمانی که کتابخانه دولتی برلین یا مرکز فرهنگی پمپیدو در پاریس به دلیل عملیات بازسازی برای چندین سال تعطیل میشوند، بسیاری از مراجعهکنندگان احساس میکنند بخشی از خانه و هویت خود را از دست دادهاند.
در مقابل، کتابخانههای جدیدی که در شهرهایی مانند اسلو، آرهوس، خِنت و هلسینکی ساخته شدهاند، توجه و علاقه گستردهای در سراسر جهان برانگیختهاند.
این کتابخانهها به معنای واقعی کلمه به «مکانهای سوم» تبدیل شدهاند؛ فضاهایی که در آنها اجتماعات اجتماعی و سیاسی شکل میگیرند و افراد میتوانند در کنار مطالعه، با یکدیگر ارتباط برقرار کنند.
حتی در شهرهای کوچکتر، با وجود بودجه محدود و تنها با اتکا به مشارکت و فعالیت گسترده شهروندان، میتوان در کنار سالنهای مطالعه آرام، امکانات متنوع دیگری نیز ایجاد کرد؛ از جمله:
- کافهها و استودیوهای تولید موسیقی و فیلم؛
- سالنهای سینما و فضاهای برگزاری نشستها و برنامههای فرهنگی؛
- بخشهای رایانه و بازیهای رومیزی؛
- فضاهای ویژه کودکان؛
- ایستگاههای رادیویی؛
- مدارس آموزش زبان؛
- کارگاههای ساخت و تولید با دسترسی به چاپگرهای سهبعدی، دستگاههای برش لیزری، تجهیزات لحیمکاری، بذرهای گیاهی و چرخهای خیاطی.
و البته در همه این مکانها همچنان کتاب نیز به امانت داده میشود.
صرفهجویی در هزینهها و تعطیل کردن کتابخانهها در شرایط کنونی، از نظر سیاست دموکراتیک پیامدهایی ویرانگر دارد؛ زیرا مکانهای مهمی که تخیل اجتماعی، عقلانیت عملی و خلاقیت جمعی را پرورش میدهند و برای عملکرد درست یک دموکراسی ضروری هستند، در معرض خطر قرار میگیرند.
نتیجهگیری: آینده کتاب و مطالعه
آینده مطالعه و کتاب با نوعی دوگانگی همراه است.
از یک سو، روندهای نزولی شدیدی در این زمینه مشاهده میشود که ریشه در تشدید شکاف اجتماعی و آموزشی در جامعه آلمان دارد.
ممکن است این روند شتاب بیشتری بگیرد، اما این احتمال نیز وجود دارد که هیجان و جذابیت دنیای دیجیتال بهتدریج فروکش کند و بهویژه نسل جوان تلفنهای هوشمند خود را کنار بگذارد و دوباره به خواندن کتابهای چاپی روی بیاورد؛ شاید حتی مطالعه متنهای طولانی (Long Read) را نیز تجربه کند.
در چنین شرایطی ممکن است آنچه «اثر لیندی» نامیده میشود، تحقق یابد. این اصطلاح را شوخطبعان نیویورکی در دهه ۱۹۶۰ ابداع کردند و بر اساس آن، هرچه یک اختراع (کتاب چاپی) مدت طولانیتری مورد استفاده قرار گرفته باشد، امید به ادامه حیات آن نیز بیشتر است.
چنین پایداریای میتواند در برابر تحولات فناوری، فرسودگی اجتنابناپذیر، رقابت ویرانگر و هر اتفاق دیگری که در آینده رخ دهد، حتی در برابر یک دیکتاتوری، مقاومت کند.
اگر این فرض درست باشد، کتاب چاپی تاکنون طوفانهای زیادی را پشت سر گذاشته است؛ از ظهور رادیو گرفته تا تیکتاک. بنابراین، کتاب چاپی که حدود ۶۰۰ سال از انتشار انجیل گوتنبرگ و آغاز عصر چاپ میگذرد، همچنان آیندهای امیدوارکننده دارد.
اما این آینده فقط در صورتی تضمین میشود که خودمان آن را بخواهیم و دوباره بهطور منظم تمرینش کنیم.
تلفن همراه پیوسته ما را وسوسه میکند. وقتی مرتب حواسمان پرت میشود، تمرکزمان پس از خواندن چند سطر از بین میرود.
برای مقابله با این وضعیت، باید زمان مشخصی را به مطالعه اختصاص دهیم.
همچنین بسیار کمککننده است اگر والدین یا داوطلبانی که در برنامههای ترویج کتابخوانی فعالیت میکنند، برای کودکان کتاب بخوانند؛ البته به شرط آنکه این کار شبیه مدرسه و تکلیف درسی نباشد و مطالعه به موضوعی آموزشی تبدیل نشود که نتیجه آن با نمره ارزیابی میشود.
عجیب است که هنوز باید این نکته را یادآوری کرد: مطالعه هرگز نباید بهعنوان یک بار سنگین یا وظیفه اجباری احساس شود.
این مسئله بهویژه درباره شمار فزاینده افرادی اهمیت دارد که در خواندن مشکل دارند و از کتابهای قطور و متنهای پیچیده میترسند.
برای این افراد و همچنین برای کسانی که بهطور منظم کتاب میخوانند، اکنون مجموعهای با عنوان «ساده بخوانید» (Einfach lesen) وجود دارد. این مجموعه شامل متنهایی با زبانی ساده و قابلدسترس است، اما این سادگی به معنای فقدان محتوا و عمق نیست. زبان این متنها اغلب به روایت شفاهی و قصهگویی شباهت دارد.
برای آنکه افراد بیشتری به مطالعه و خواندن روی بیاورند، باید تا حدی هاله ترسناک و انحصاری و نخبهگرایانهای را که پیرامون خواندن و نوشتن شکل گرفته است، از میان برداریم.
این نیز میتواند به تقویت دموکراسی کمک کند.


