چرا دولت آلمان غربی به دادگاه آیشمن جاسوس فرستاد؟
کتابی تازه و مستند از یک تاریخدان آلمانی پرده از این برمی‌دارد که هانس گلوبکه، یکی از نزدیک‌ترین همکاران اولین صدراعظم آلمان، با کمک سازمان اطلاعات خارجی این کشور(BND) و شبکه‌ای از مقام‌های پیشین رژیم نازی کوشید نقش خود را در تدوین قوانین یهودستیزانه و پیوندش با جنایت‌های نازی‌ها پنهان نگه دارد. یکی از نقاط عطف این تلاش‌ها، دخالت از طریق جاسوسی در روند دادگاه آدولف آیشمن، چهره شاخص رژیم هیتلری بود.
«آب کثیف» در خدمت دولت تازه
کنراد آدناوئر، نخستین صدراعظم آلمان غربی، پس از جنگ جهانی دوم برای استوار کردن پایه‌های دولت نوپای خود شمار زیادی از کارگزاران و مقام‌های پیشین رژیم نازی را در دستگاه اداری جمهوری فدرال به کار گمارد. او سال ۱۹۵۲ در دفاع از همین سیاست گفته بود: «وقتی آب تمیز نداریم، آب کثیف را دور نمی‌ریزیم.» این جمله رویکرد او را به گذشته نازی‌ها به‌خوبی نشان میدهد. به جای کنار گذاشتن کسانی که در دستگاه هیتلر مسئولیت داشتند، قرار بود از تجربه و توانایی اداری آنان در خدمت دولت جدید بهره گرفته شود، حتی اگر نقششان در نظام نازی همچنان محل پرسش بود.
یکی از برجسته‌ترین چهره‌های این سیاست هانس گلوبکه بود. او از ۱۹۵۳ تا ۱۹۶۳ ریاست دفتر صدراعظم را بر عهده داشت و در عمل از نزدیک‌ترین و بانفوذترین مشاوران آدناوئر به شمار می‌رفت. گلوبکه پیش از پایان جنگ در وزارت کشور رایش هیتلری کار می‌کرد و سال ۱۹۳۶ درباره قوانین نورنبرگ شرح و تفسیر نوشته بود. این قوانین نژادپرستانه، حقوق یهودیان را سلب و تبعیض علیه آنان را قانونی کرده بود و از پایه‌های حقوقی سرکوب و آزارشان در آلمان نازی محسوب می‌شد.
شبکه‌ای از مقام‌های پیشین نازی در دل دولت جدید
کتاب تازه کلاوس-دیتمار هنکه، مورخ آلمانی، نشان میدهد ماجرای گلوبکه را نمی‌توان به زندگی و عملکرد یک مقام دولتی محدود کرد. او حلقه‌ای از شبکه‌ای گسترده بود که پس از جنگ با تکیه بر روابط و نفوذ خود به جایگاه‌های مهم در دولت و نهادهای امنیتی آلمان غربی بازگشتند.
یکی از چهره‌های محوری این شبکه راین‌هارد گهلن بود، رئیس پیشین بخش اطلاعات ارتش آلمان در جبهه شرق که پس از جنگ سازمان گهلن را بنیان گذاشت. این سازمان بعدها یکی از ستون‌های شکل‌گیری سازمان اطلاعات خارجی فدرال آلمان، یعنی BND، شد. میان دفتر گلوبکه و سازمان گهلن پیوندی مستقیم برقرار بود. همکاری این افراد در کنار مناسبات سیاسی دوران جنگ سرد به بازگشت شماری از نیروهای پیشین رژیم نازی به مناصب مهم یاری رساند.
در سال‌های نخست جمهوری فدرال، بسیاری از مقام‌ها و کارمندان سابق نازی بی‌آنکه گذشته‌شان جدی بررسی شود، دوباره جایی در ساختار دولت یافتند. این روند به دستگاه اداری محدود نماند. شبکه‌های قدیمی در نهادهای امنیتی نیز فعال بودند و برای تثبیت موقعیت یکدیگر دست به دست هم می‌دادند.
آدناوئر می‌خواست با ادغام بی‌سروصدای هزاران تن از همراهان و همدستان پیشین رژیم نازی در جامعه جدید، آرامش سیاسی برقرار کند. متحدان غربی آلمان، به‌ویژه ایالات متحده، نیز واکنش چندانی به این روند نشان ندادند. برای آنان در شرایط تشدید جنگ سرد، اولویت اصلی مقابله با اتحاد شوروی و گنجاندن آلمان غربی در اردوگاه غرب بود. همکاری با کسانی مانند گهلن هم در همین چارچوب صورت می‌گرفت، هرچند گذشته آنان به رژیم نازی گره خورده بود.
تبلیغات آلمان شرقی و سپری برای مدافعان دولت آدناوئر
بخشی از اسناد و اطلاعات افشاگرانه درباره گذشته گلوبکه از آلمان شرقی و از سوی دولت کمونیستی آن منتشر می‌شد. آلبرت نوردن، عضو دفتر سیاسی حزب اتحاد سوسیالیستی آلمان شرقی و مسئول پیگیری تبلیغات علیه جنایت‌های نازی‌ها، یکی از کسانی بود که این اسناد را در اختیار رسانه‌ها و محافل سیاسی می‌گذاشت.
دولت آلمان شرقی از این اطلاعات برای حمله به دولت آدناوئر و بی‌اعتبار کردن آن بهره می‌برد. اما همین موضوع فرصتی در دست مدافعان گلوبکه در آلمان غربی گذاشت. آنان می‌توانستند اتهام‌ها را تبلیغات برلین شرقی بخوانند و منتقدان داخلی را نیز به همکاری با شرق یا شرکت در کارزار تبلیغاتی آن متهم کنند.
به این ترتیب، انتشار اطلاعات واقعی درباره گذشته مقام‌های آلمان غربی، به‌دلیل بهره‌برداری تبلیغاتی آلمان شرقی، گاه بهانه‌ای برای بی‌اعتبار کردن همان اطلاعات می‌شد. هنکه تأکید می‌کند این شیوه یکی از ابزارهای کارآمد در چیزی بود که او «دفاع در برابر گذشته» می‌نامد، یعنی کوششی سازمان‌یافته برای جلوگیری از روبه‌رو شدن جامعه و نهادهای آلمان غربی با مسئولیت خود در دوران نازی‌ها.
ماجرای پرپیچ و خم و عجیب به دام افتادن آیشمن و گم‌کردن رد گلوبکه
سال ۲۰۰۶ با موافقت کنگره آمريکا اسنادی محرمانه از سازمان سيا که به دهه شصت قرن گذشته برمی‌گردند منتشر شدند که بر اساس آنها هم دولت ايالات متحده و هم دولت آلمان چندين سال از محل اقامت آدولف آيشمن باخبر بوده‌اند اما صلاح نمی ديده‌اند که برای دستگيری و محاکمه او اقدامی انجام دهند.
آيشمن مدير و سازمانده نابودی يهوديان در دستگاه رهبری آلمان هيتلری بود که تا ۱۵ سال پس از پايان جنگ جهانی دوم هم با نام مستعار در آرژانتين اقامت داشت. بنا به اسناد يادشده نهادی در درون ارتش آمريکا که بعد از جنگ مسئول تعقيب رد جنايتکاران اصلی رژيم هيتلری بود سال ۱۹۴۸ در نزديکی منزل خانواده آيشمن خانه‌ای را کرايه می‌کند با اين اميد که مقام ارشد رژيم هيتلری روزی برای ديدار با خانواده خود به آنجا سر زند و با پای خود به دام بيفتد. اما چنين اتفاقی نمی‌افتد و سال ۱۹۵۲ با شروع و تشديد جنگ سرد و با توجه به نقش مهمی که آمريکا در اين جنگ برای آلمان غربی قائل بوده است اصولا تعقيب و شناسايی کسانی مثل آيشمن و خبرگان امنيتی رژيم هيتلری که شماری از آنها اينک در دولت آلمان پس از جنگ در مصادر ريز و درشتی به کار گمارده شده بودند از دستور کار خارج می‌شود.
در اسناد يادشده سازمان سيا آمده است که اين سازمان سال ۱۹۵۳ رسما به پليس سالسبورگ در اتريش اطلاع میدهد که دولت آمريکا به فعاليت‌های خود در جهت دستگيری آيشمن پايان داده است. به اين ترتيب، ۵ سال بعد هم که شعبه سيا در شهر مونيخ به واشنگتن گزارش میدهد که بنا به داده‌هايی که از سازمان اطلاعات آلمان به دست آورده آيشمن با نام مستعار کلمنس از سال ۱۹۵۲ در آرژانتين زندگی می‌کند مقامات ارشد سيا و دولت آمريکا با ملاحظه حساسيت دولت آلمان اين گزارش را در کشو می‌گذارند و سروصدايش را درنمی‌آورند.
در کنار سازمان امنيت آلمان فرد ديگری به نام لوتار هرمان، از بازماندگان اروگاه‌های مرگ رژيم نازی که پس از جنگ در آرژانتين سکنی گزيده بود نيز به طور تصادفی به حضور آيشمن در اين کشور آمريکای جنوبی پی می‌برد. او اما با توجه با سمپاتی ملموس مسئولان ارشد سفارت آلمان غربی در آرژانتين صلاح نمی‌بيند که مسئله را با آنها در ميان بگذارد، بلکه نام مستعار آيشمن و محل دقيق اقامت او را سال ۱۹۵۷ در نامه‌ای به "فريتس باوئر" اطلاع میدهد که در آن زمان دادستان ايالت هسن آلمان و از تعقيب‌کنندگان پيگير پرونده جنايات نازی‌ها بود. باوئر نيز که از بازماندگان اردوگاه‌های مرگ بود به مقامات آلمانی اعتماد نمی کند و از اين می‌ترسد که آنها آيشمن را قبل از دستگيری باخبر کنند و موجبات فرارش را فراهم آورند. اين گونه بود که وی مستقيما با آشنايی در اسراييل تماس می گيرد و اطلاعات دريافتی را به او میدهد. موساد گرچه اقداماتی را در رابطه با اين داده ها انجام میدهد، اما اولويت درگيری با کشورهای عربی باعث می‌شود که مسئله چندان جدی پی گرفته نشود و تا سه سال بعد يعنی تا ماه مه ۱۹۶۰ که آيشمن توسط موساد از آرژانتين ربوده شد وی کماکان زندگی راحت و آسوده‌ای را در آرژانتين و در ميان شمار ديگری از کارگزاران رژيم هيتلری که به اين کشور گريخته بودند داشته باشد.
آنچه که باعث شد مورد آيشمن از دستور کار خارج نشود و سرانجام اسراييلی‌ها را به ربودن او برانگيزد همانا پيگيری‌های شخصی کسانی مانند " ترويا فريدمان" و "سيمون ويزنتال" بود که هر دو پس از رهايی از اردوگاه‌های مرگ هيتلری دست‌اندرکار جمع‌آوری اسناد و شناسايی عاملان اصلی قتل و کشتارهای اين رژيم و دستگيری آنها شدند. سرنخ‌هايی که اين دو به دست می‌آورند در کنار پيگيری و سماجت باوئر سرانجام رييس موساد را به صدور دستور در جهت يک عمليات ديگر برای شناسايی آيشمن و ربودن و انتقالش به اسراييل وامی‌دارد.
دستگيری آيشمن آن گونه که در اسناد سيا آمده است برای ايالات متحده کاملا غيرمنتظره و نگرانی‌آور بود. واشنگتن از آن بيم داشت که اعترافات آيشمن به لو رفتن سابقه فاشيستی برخی از مقامات ارشد در دستگاه رهبری آلمان غربی که در پيشبرد جنگ سرد نقش عمده‌آی داشتند منجر شود. در همين راستا رييس وقت سازمان سيا (آلن دالاس) در جهت اجرای خواست دولت بن موفق می‌شود مسئولان مجله آمريکايی "لايف" که خاطرات فرار آيشمن در آن منتشر می‌شد را به حذف جملاتی که به رابطه وی با " هانس گلوبکه" اشاره داشت وادارد.
پرونده آیشمن و نگرانی از افشای نام گلوبکه
با آغاز محاکمه آدولف آیشمن در اورشلیم، در سال ۱۹۶۱، گذشته گلوبکه بار دیگر به موضوعی جدی بدل شد. آیشمن از مسئولان اصلی اداره امنیت رایش بود و در مقام رئیس بخشی که تعقیب، اخراج و تبعید یهودیان را سازمان می‌داد، نقشی محوری در اجرای سیاست نسل‌کشی نازی‌ها داشت. نگرانی مقام‌های آلمان غربی این بود که آیشمن در جریان محاکمه نام گلوبکه را به میان آورد و پیوند یکی از بلندپایه‌ترین مقام‌های دولت آلمان غربی با دستگاهی که زمینه حقوقی و اداری آزار یهودیان را فراهم کرده بود، پیش چشم افکار عمومی برملا شود.
این مأمور اسناد و اطلاعات تیم دفاع را در اختیار BND می‌گذاشت و سازمان نیز از راه او می‌کوشید جهت‌گیری دفاع را تحت تأثیر قرار دهد، از جمله سرواتیوس را از احضار گلوبکه به‌عنوان شاهد بازدارد. BND همچنین گلوبکه را از تحولات پرونده و اقدام‌های احتمالی تیم دفاع باخبر می‌کرد. اسناد نشان می‌دهند این سازمان حتی از مشکلات مالی سرواتیوس و تلاش برخی نازی‌های پیشین برای فروش نوشته‌های آیشمن به‌منظور تأمین هزینه‌های دفاع آگاه بود. پس دخالت BND به گردآوری اطلاعات محدود نمی‌شد و این سازمان از راه‌های گوناگون می‌خواست بر سرنوشت پرونده اثر بگذارد. هدف اصلی این اقدام‌ها محافظت از گلوبکه و جلوگیری از گسترش بحث درباره مسئولیت مقام‌های بلندپایه آلمان غربی در جنایت‌های رژیم نازی بود. مقام‌های اسرائیلی نیز در آن زمان چندان تمایلی به گشودن پرونده گلوبکه نداشتند، زیرا دولت آدناوئر متحد مهمی برای اسرائیل بود و آلمان غربی از تأمین‌کنندگان تسلیحات این کشور به شمار می‌رفت.
پایان تدریجی سکوت درباره گذشته نازی‌ها
با همه تلاش‌های سازمان اطلاعات آلمان، آدناوئر و حامیان گلوبکه، محاکمه آیشمن پیامدهایی به بار آورد که مهارشان دیگر به‌سادگی ممکن نبود. این دادگاه توجه افکار عمومی را به ابعاد نظام‌مند جنایت‌های نازی‌ها و نقش دستگاه اداری و امنیتی آن رژیم جلب کرد و بحث درباره مسئولیت کسانی را که پس از جنگ دوباره به قدرت رسیده بودند، به جریان انداخت.
در آغاز، شماری از روزنامه‌های محافظه‌کار آلمان غربی از گلوبکه دفاع می‌کردند و هرگونه حمله به او را رد می‌کردند. آدناوئر نیز در محافل دوستانه و دیدارهای غیررسمی با روزنامه‌نگاران نزدیک به خود می‌کوشید اهمیت موضوع را کم جلوه دهد. اما با انتشار جزئیات بیشتر درباره فعالیت‌های گلوبکه در وزارت کشور رایش، موضع مدافعانش کم‌کم سست شد و ادعای مقاومت او در برابر رژیم نازی اعتبار خود را از دست داد. محاکمه آیشمن در کنار دیگر تحولات اجتماعی و سیاسی، زمینه را برای آغاز روندی گسترده‌تر در بررسی جنایت‌های نازی‌ها فراهم کرد. این روند در اواخر دهه ۱۹۶۰ به نخستین نقطه اوج خود رسید و سرانجام در آلمان غربی امکان پرداختن نظام‌مندتر به جنایت‌های دوران نازی را پدید آورد.
«ما فقط چرخ‌دنده‌ای در دستگاه بودیم»
یکی از جنبه‌های مهم پرونده گلوبکه همانندی دفاعیات او با ادعاهای آیشمن در دادگاه اورشلیم بود. آیشمن می‌گفت فقط مجری دستورها بوده و چون چرخ‌دنده‌ای در دستگاه عظیم نسل‌کشی عمل کرده است. گلوبکه نیز در دفاع از خود مدعی بود که در شرایط آن زمان امکان مخالفت با دستورها را نداشته و در دستگاه نازی ماندنش برای جلوگیری از وقوع جنایت‌های بدتر بوده است. او حتی در چند محاکمه مربوط به جنایت‌های جنگی به‌عنوان شاهد دفاع حاضر شد و استدلال کرد که مردم در دوران نازی‌ها نمی‌توانستند در برابر دستور مقام‌های بالاتر مقاومت کنند. با این حال شواهدی در دست نبود که نشان دهد چنین اجبار مطلقی واقعاً درباره خود او صدق می‌کرد.
این ادعاها سرانجام نه‌تنها از او چهره‌ای مقاوم نساخت، بلکه مایه تمسخر منتقدان شد. اهمیت آنها تنها در تناقض‌های دفاعیات گلوبکه نبود. این استدلال‌ها نمونه‌ای از شیوه‌ای گسترده‌تر بودند که بسیاری از همدستان رژیم نازی پس از جنگ برای گریز از مسئولیت اخلاقی و سیاسی خود به کار می‌بردند، یعنی معرفی خود به‌عنوان کارمندانی بی‌اختیار که گویا چاره‌ای جز اجرای دستورها نداشتند.
کتابی درباره سازوکار پنهان‌کاری در آلمان پس از جنگ
کلاوس-دیتمار هنکه در کتاب تازه خود با عنوان «دفاع در برابر گذشته؛ هانس گلوبکه، دستیار آدناوئر، سازمان اطلاعات فدرال آلمان و محاکمه آیشمن» با تکیه بر اسناد و بررسی جزئیات فعالیت‌های BND، تصویری گسترده از روابط میان گلوبکه، گهلن و دیگر چهره‌های بانفوذ آلمان غربی ترسیم می‌کند. هنکه از ۲۰۱۱ تا ۲۰۲۲ سخنگوی کمیسیون مستقل مورخان برای بررسی تاریخ سازمان اطلاعات فدرال آلمان در فاصله سال‌های ۱۹۴۵ تا ۱۹۶۸ بود. او در این کتاب ۶۷۲ صفحه‌ای که در ۲۰۲۶ منتشر شده، رشته‌های گوناگون پیوند میان نهادهای امنیتی، دفتر صدراعظم و شبکه‌های مقام‌های پیشین نازی را دنبال می‌کند.
کتاب نشان میدهد افرادی چون گلوبکه و گهلن چگونه از قدرت و موقعیت تازه خود برای بازسازی چهره گذشته‌شان و محدود کردن بحث عمومی درباره میراث رژیم نازی سود جستند. همچنین روشن می‌کند که دستگاه‌های دولتی و امنیتی به‌جای کمک به روشن شدن مسئولیت‌ها، گاه در خدمت حفاظت از افراد و شبکه‌هایی قرار گرفتند که خود بخشی از نظام پیشین بودند. ماجرای گلوبکه تنها سرگذشت یک مقام بلندپایه با گذشته‌ای مسئله‌دار نیست. نمونه‌ای است از شیوه برخورد بخش‌هایی از جامعه و دولت آلمان غربی با میراث نازیسم. هنکه با عنوان «دفاع در برابر گذشته» به فرایندی اشاره می‌کند که در آن پنهان‌کاری، توجیه، بی‌اعتبار کردن منتقدان و ادغام بی‌سروصدای عاملان و همدستان پیشین سال‌ها مانع روبه‌رو شدن جدی با گذشته شد.
کتاب هنکه در نهایت روایتی آرامش‌بخش از سال‌های نخست جمهوری فدرال آلمان نیست. تلاش تطهیر گذشته و کوچک نگه داشتن بحث عمومی درباره جنایت‌های نازی‌ها تنها زمانی به‌تدریج ناکام ماند که فشار افکار عمومی و روند بررسی تاریخی دیگر مهارشدنی نبود.
