18.11.26

مجله فلسفه؛ وقتی فلسفه از دانشگاه به دکه‌ روزنامه‌فروشی می‌آید

مجله فلسفه  (Philosophie Magazine) در آوریل ۲۰۰۶ به ابتکار فابریس گرشل در فرانسه آغاز به کار کرد و نسخه آلمانی آن با نام Philosophie Magazin  در ۱۶ نوامبر ۲۰۱۱ منتشر شد. به عبارتی، نسخه فرانسوی حالا بیست ساله شده و نسخه آلمانی به پانزده‌ سالگی رسیده است.

عنوان شد که هدف اصلی این نشریه، قابل‌فهم کردن فلسفه برای مخاطبان عمومی و پیوند دادن اندیشه فیلسوفان با مسائل جهان معاصر است؛ به این معنا که فلسفه را نه صرفاً موضوعی دانشگاهی و محدود به مطالعه متون کلاسیک، بلکه ابزاری برای فهم زندگی و تحولات اجتماعی می‌داند. یکی از نقاط قوت مجله، زبان روان و همه‌فهم آن است که تلاشی است برای توضیح روشن و غیرکسل‌کننده مفاهیم پیچیده فلسفی،  بدون کنار گذاشتن دقت تا آنجا که ممکن است. گرافیک و صفحه‌آرایی مدرن، استفاده از عکس‌های هنری و تصویرسازی‌های چشم‌نوازهم وجه تمایز این نشریه با نشریات دانشگاهی و علمیِ متعارف تلقی می‌شود. نسخه آلمانی همچنین با انتشار شماره‌های ویژه و تک‌نگاری‌هایی درباره فیلسوفان بزرگ، یا در برابر هم نهادن اندیشه‌های آنها، امکان آشنایی متمرکزتر با زندگی و اندیشه این متفکران را فراهم می‌آورد.

به لحاظ موضوعی هم مجله فلسفه سراغ موضوعات متنوعی می‌رود؛ از دموکراسی، سیاست، جنگ، قدرت و بحران‌های اجتماعی گرفته تا هوش مصنوعی، علم و فناوری، هنر، ادبیات، اخلاق، خانواده، آزادی فردی و پرسش‌هایی مانند معنای زندگی، مرگ، خوشبختی و هویت انسان. در کنار این موضوعات، اندیشه فیلسوفان کلاسیک و معاصر نیز معرفی و بررسی می‌شود. مجله خود را مستقل از احزاب، ایدئولوژی‌ها و مکاتب فکری مشخص معرفی می‌کند و بر چندصدایی و گشودگی فکری تأکید دارد.

با این حال، منتقدانش می‌گویند که سنت فلسفه قاره‌ای، به‌ویژه اندیشه‌های فرانسوی و آلمانی، در صفحات آن جایگاه پررنگ‌تری از فلسفه تحلیلی رایج در جهان انگلیسی‌زبان دارد.

یکی از امتیازهای مهم نشریه پیوند دادن فلسفه با مسائل زنده جامعه است؛ یعنی نشان می‌دهد اندیشه فلسفی می‌تواند در فهم سیاست، فناوری و روابط انسانی نقشی عملی و روشنگرانه داشته باشد.

در مقابل، این رویکرد و قالب ژورنالیستی با انتقادهایی نیز روبه‌روست. انتقاد این است که مجله برای جلب مخاطب عمومی، گاه مباحث پیچیده را بیش از اندازه ساده می‌کند و از عمق و ظرافت اختلاف‌نظرهای فلسفی می‌کاهد. این کاستی و نقد هم مطرح است که در برخی پرونده‌ها فلسفه‌ورزی انتقادی به موضوعاتی نزدیک به روان‌شناسی عامه‌پسند، خودیاری یا توصیه‌های مربوط به سبک زندگی (لایف‌‌استایل) می‌لغزد. تیترهای بعضی شماره‌ها نیز برای جلب توجه مخاطب در دکه‌های مطبوعاتی، لحنی جنجالی یا اغراق‌آمیز پیدا می‌کنند. تمرکز بر چهره‌های شناخته‌شده و موضوعات روز هم می‌تواند به کم‌رنگ شدن جریان‌های کمتر شناخته‌شده و پژوهش‌های تخصصی بینجامد.

هر دو نسخه مجله فلسفه در مقیاس مجلات تخصصی فرهنگی و فکری، تیراژی نسبتاً محدود اما قابل ‌توجه دارند. در آلمان تیراژ نشریه دو ماهه ۴۰ هزار نسخه است و در فرانسه که ماهانه منتشر می‌شود نیز در همین حد و حدود است.

نسخه آلمانی مجله به مناسبت پانزده‌ سالگی انتشار، مصاحبه‌ای کرده با خانم ونسا فلاس‌پولر، سردبیر و فابریس گرشل، موسس نشریه. در سوال و جواب‌ها از انگیزه‌های انتشار مجله، شباهت انتشار مجله با فرزند‌آوری، تفاوت فلسفه‌ورزی در آلمان و فرانسه و تفاوت ذوق و پسند بصری و فرمی خواننده دو سوی رود راین نکات جالبی مطرح می‌شود. تفاوت فضای سیاسی و اجتماعی در شروع کار با امروز، قطبی‌شدن بحث‌ها و گرایش‌ها و تاثیری که همه این‌ها روی کارنشریه گذاشته نیز موضوع سوال وجواب‌هاست.

عنوان مصاحبه جمله‌ای است که از حرف‌های سردبیر برگرفته شده: فلسفه‌ورزیدن یعنی هرگز با روح زمانه دمساز نشدن!

ترجمه این مصاحبه در زیر:

 


فابریس، تو ۲۰ سال پیش مجله فلسفه را در فرانسه بنیان گذاشتی. این ایده از کجا آمد؟

فابریس گرشل: انگیزه‌ای کاملاً وجودی داشتم. ده سال به‌عنوان بانکدار سرمایه‌گذاری کار کرده بودم و احساس می‌کردم وقتم را تلف می‌کنم. چیزی نساخته بودم. می‌خواستم کاری را آغاز کنم که سه ویژگی داشته باشد: لذت‌بخش باشد، از نظر مالی قابلیت دوام داشته باشد و برای جامعه مفید باشد.

چرا مجله‌ای درباره فلسفه؟

گرشل: این ایده در ساحل به ذهنم رسید. من همیشه عادت داشتم هر تابستان یک کتاب فلسفی بخوانم. تابستان سال ۲۰۰۳ کتابی انتخاب کرده بودم که واقعاً برایم دشوار بود: کتابی درباره لایب‌نیتس، هگل و کانت. نمی‌توانستم آن را بفهمم. بچه‌هایم هم دوروبرم می‌دویدند و حواسم را پرت می‌کردند. با خودم گفتم: باید کسی باشد که به من کمک کند این مطالب را بفهمم.

یعنی مجله‌ای که فلسفه را قابل فهم کند؟

گرشل: چنین مجله‌ای وجود نداشت. فکر کردم به مجله‌ای نیاز داریم که کانت، هگل و لایب‌نیتس را توضیح دهد؛ اما در عین حال، مجله‌ای باشد که جهان را از دریچه فلسفه نگاه کند. این دومین ایده و در واقع مهم‌ترین ایده‌ای بود که مجله بر آن استوار شد: تفسیر و توضیح جهان. به همین دلیل، در سال ۲۰۰۶ مجله فلسفه را در فرانسه بنیان گذاشتیم.

۱۵ سال پیش ایده انتشار مجله فلسفه در آلمان نیز مطرح شد. اسونیا، تو از ابتدا در این پروژه حضور داشتی. نخستین بار چه زمانی از آن باخبر شدی؟

اسونیا فلاس‌پولر: ولفرام آیلنبرگر را از دوره حمایت از دانشجویان دکترا می‌شناختم. او برایم ایمیلی فرستاد که فقط در آن نوشته بود: «باید با هم صحبت کنیم؛ یک پروژه بزرگ فلسفی در پیش است. همه‌چیز فعلاً کاملاً محرمانه است.»

این پیشنهاد درست در زمان مناسبی به دستم رسید. پس از سال‌ها کار آزاد، می‌خواستم شغلی ثابت داشته باشم که امنیت مالی خانواده‌مان را تأمین کند. اما در عین حال، به‌هیچ‌وجه نمی‌خواستم از حوزه فلسفه فاصله بگیرم. به این ترتیب، سردبیر مجله فلسفه شدم و همراه با ولفرام، تمام تحریریه را تشکیل دادیم.

زمانی که مجله تأسیس شد، چه دورانی بود؟

فلاس‌پولر: سال ۲۰۱۱ از پیش با بحران‌ها مشخص شده بود. بحران مالی سال ۲۰۰۸ پشت سر گذاشته شده بود، اما بحران یورو هنوز پایان نیافته بود. پیامدهای حملات یازدهم سپتامبر و نوعی ناامنی عمومی نیز همچنان احساس می‌شد. با این حال، در مقایسه با امروز، آن دوران آرام‌تر بود. هنوز حزب آلترناتیو برای آلمان (AfD) وجود نداشت، جنگ اوکراین آغاز نشده بود و هوش مصنوعی هم مطرح نبود. دونالد ترامپ هنوز مجری برنامه تلویزیونی واقع‌نمای خودش بود.

آیا آن زمان دوران سیاسی‌ای نبود؟

فلاس‌پولر: از همان زمان این احساس وجود داشت که به دیدگاه‌های متفاوتی درباره جهان نیاز داریم، چون تحولات مهمی در جریان بود. اما برخلاف امروز، هنوز کاملاً روشن نبود که باید به سراغ چه موضوعاتی برویم. آن زمان با خودمان فکر می‌کردیم: شماره‌ای درباره بخشیدن منتشر کنیم یا درباره این پرسش که آیا می‌توانم زندگی‌ام را تغییر دهم؟

نخستین شماره ما به این پرسش اختصاص داشت: «چرا بچه‌دار می‌شویم؟»

امروز احتمالاً برای نخستین شماره، موضوع دیگری را انتخاب می‌کردیم. در مجموع، تحولات روز بیش از گذشته موضوعات را به ما تحمیل می‌کنند. چالش امروز این است که اجازه ندهیم این موضوعات ما را با خود ببرند، بلکه خودمان نیز موضوعاتی را مطرح کنیم که آینده‌نگرانه باشند و افق‌های تازه‌ای بگشایند.

گرشل: آن زمان هم بحران وجود داشت. ریچارد داوید پرشت که تازه داشت شناخته می‌شد، در پاریس بود. با او دیدار کردیم و درباره ایده انتشار یک مجله فلسفی در آلمان صحبت کردیم. او گفت: «این کار می‌تواند موفق شود. فلسفه در دوران بحران همیشه با استقبال زیادی روبه‌رو می‌شود.»

در واقع، سال ۲۰۱۱ دوران ویکی‌لیکس بود؛ اسناد محرمانه آمریکا درباره جاسوسی در سراسر جهان منتشر می‌شدند. همه درباره جولیان آسانژ صحبت می‌کردند و ما حتی با خود او گفت‌وگو کردیم. در نخستین شماره مجله، گفت‌وگویی میان پیتر سینگر و جولیان آسانژ منتشر کردیم.

در آن زمان این احساس وجود داشت که جهان دیجیتال در حال تغییر دادن سیاست است، اما هنوز نمی‌دانستیم این تغییر دقیقاً به چه شکل خواهد بود.

فلاس‌پولر: هنوز هم تولید نخستین شماره را به‌خوبی به یاد دارم. آن زمان در یک دفتر استارت‌آپی در خیابان گرایفنهاگنر مستقر بودیم. همه‌چیز موقتی و بسیار آشفته بود. به‌خاطر مصاحبه با آسانژ به‌شدت اضطراب داشتیم. نگران بودیم کسی مصاحبه را بدزدد. حتی پرده‌ها را هم کشیده بودیم!

چگونه موضوع نخستین شماره، یعنی «چرا بچه‌دار می‌شویم؟» را انتخاب کردید؟

فلاس‌پولر: از یک سو، این پرسشی مهم و وجودی است. بچه‌دار شدن به‌هیچ‌وجه امری بدیهی و خودکار نیست. امروز مهدکودک‌ها خالی‌تر شده‌اند و شمار تولد کودکان نیز باز هم کاهش یافته است. ما در آن زمان پرسشی را مطرح کردیم که امروز بیش از پیش اهمیت پیدا کرده است.

اما دلیل دیگری هم وجود داشت: مجله فلسفه خودش فرزند ما بود. ما آن را به دنیا آورده بودیم. از این نظر، بسیار زیباست که شماره سالگرد کنونی مجله را به جوانان اختصاص داده‌ایم؛ گویی آن کودکی که آن زمان به دنیا آمد، اکنون پانزده‌ساله شده است.

آیا فلسفه‌ورزی هم شبیه بچه‌دار شدن است؟

فلاس‌پولر: استعاره تولد در فلسفه جایگاه بسیار مهمی دارد. تاریخ فلسفه با فن «مامایی سقراطی» آغاز می‌شود؛ روشی فلسفی که در آن اندیشه از طریق گفت‌وگو متولد می‌شود.

گرشل: یکی از پرسش‌هایی که از همان ابتدا ذهن ما را در مجله به خود مشغول کرده، این بوده است: امر نو از کجا می‌آید؟ چه چیزی در انتظار ماست؟ موضوع کودکان با این پرسش‌ها تناسب داشت. البته دلیل دیگری هم برای انتخاب آن داشتیم: نمی‌خواستیم مجله‌ای تخصصی و صرفاً دانشگاهی باشیم. می‌خواستیم به پرسش‌های وجودی بپردازیم که ذهن بسیاری از مردم را به خود مشغول می‌کنند.

فلاس‌پولر: ایده اصلی مجله همین است: ما هرگز فلسفه را صرفاً برای خود فلسفه مطرح نمی‌کنیم، بلکه همواره آن را به پرسش‌های ملموس زندگی پیوند می‌زنیم.

کار تحریریه در آن دوران چگونه بود؟ آیا شبیه پدر و مادر شدن بود؛ با شب‌های بی‌خوابی و چالش‌های تازه‌ای که هر شب نمی‌دانستید چگونه باید با آن‌ها کنار بیایید؟

فلاس‌پولر: آن زمان شرایط کاملاً با امروز متفاوت بود. اکنون بسیار باتجربه‌تر و حرفه‌ای‌تر شده‌ایم. اما آن روزها همه‌چیز تازه بود و من واقعاً شب‌های بی‌خوابی داشتم؛ چون هنوز در نوشتن هم به اندازه امروز مهارت و تجربه نداشتم. آماده‌سازی شماره‌های مجله معمولاً عصرها و شب‌ها انجام می‌شد.

من و ولفرام آیلنبرگر آن زمان بخش‌هایی از مجله فرانسوی را هم ترجمه می‌کردیم. به‌تدریج، این همکاری و وابستگی میان دو نسخه کمتر شد. موضوعات فرهنگی و مختص هر کشور شکل گرفتند و شیوه پرداخت به مطالب نیز به‌تدریج ویژگی‌های خاص خود را پیدا کرد.

هنگام انتشار یک مجله فلسفی، تفاوت‌های آلمان و فرانسه چیست؟

گرشل: برخلاف انتظار، در سال‌های نخست تفاوت‌های فرهنگی ما بیش از هر چیز در زمینه تصاویر، صفحه‌آرایی و طراحی خود را نشان می‌داد.

این تفاوت‌ها به چه شکل بود؟

گرشل: ما در فرانسه صفحه‌آرایی خودمان را شیک و ظریف می‌دانستیم. اما تحریریه آلمان معتقد بود که در آن بیش از اندازه زرق‌وبرق وجود دارد؛ عناصر تزئینی کوچک، آرایه‌ها و چیزهایی که کاربرد مستقیمی ندارند.

علاوه بر این، در نسخه فرانسوی تصاویر سوررئالیستی زیادی منتشر می‌کردیم؛ مثلاً زنانی که در هوا معلق بودند و گل‌هایی در موهایشان داشتند. چنین تصاویری برای گروه آلمانی پذیرفتنی نبود.

آلمانی‌ها چه نوع تصاویری را می‌پسندیدند؟

گرشل: تصاویر با نورپردازی شدید و بدون دستکاری.

فلاس‌پولر: ما بیشتر به سبک باوهاوس گرایش داریم: بسیار منضبط، ساده و کمینه‌گرا. اغلب درباره صفحه‌آرایی فرانسوی می‌گفتیم که بیش از اندازه شلوغ است. می‌خواستیم همه‌چیز مرتب‌تر باشد.

این تفاوت در شیوه نوشتن هم خودش را نشان می‌داد. همکاران فرانسوی اغلب بازیگوشانه‌تر و تداعی‌محورتر می‌نویسند؛ در حالی که رویکرد آلمانی مستقیم‌تر و سرراست‌تر است.

مخاطبان مجله در آلمان و فرانسه چه تفاوتی با یکدیگر دارند؟

گرشل: در فرانسه فلسفه یکی از درس‌های مدرسه است. دو سوم فرانسوی‌ها دست‌کم یک سال به‌طور جدی فلسفه خوانده‌اند. افزون بر این، نوعی شیفتگی به فلسفه در فرانسه وجود دارد.

اگر در یک مقاله یا بحث، به فیلسوف بزرگی مانند اسپینوزا استناد کنید، همین ارجاع به‌خودی‌خود برای اعتبار بخشیدن به بحث کافی است و دیگر لازم نیست آن را اثبات کنید.

اما در آلمان، با وجود اینکه این کشور سرزمین شاعران و متفکران نامیده می‌شود، شرایط متفاوت است. صرف استناد به یک فیلسوف کافی نیست و کسی تنها به این دلیل که از یک فیلسوف نقل‌قول می‌کند، لزوماً حق با او نیست.

فلاس‌پولر: من هم همین‌طور فکر می‌کنم. ما لزوماً نیازی نداریم به اسپینوزا ارجاع بدهیم. از نظر سبک، مجله ما شاید کمی کمتر حالت آموزشی و درسی داشته باشد. در فرانسه رویکردی تا حدودی آموزشی‌تر وجود دارد.

همان‌طور که فابریس گفت، آلمان سرزمین شاعران و متفکران است و این مسئله قطعاً یکی از دلایلی بود که مجله فلسفه توانست در این کشور جای خود را باز کند. هرچند فلسفه در نظام آموزشی آلمان به اندازه فرانسه ریشه‌دار نیست، اما این کشور تاریخ فکری و فلسفی نیرومندی دارد که توانستیم به آن تکیه کنیم.

گرشل: من بیش از هر چیز بر شباهت‌های دو کشور تأکید می‌کنم. در آلمان و فرانسه معمول است که فیلسوفان در بحث‌های عمومی مشارکت کنند. آن‌ها در تلویزیون یا روزنامه‌ها درباره انتخابات، سیاست خارجی و پرسش‌های وجودی اظهارنظر می‌کنند.

در آمریکا وضعیت متفاوت است. اما در آلمان و فرانسه طبیعی است که فیلسوفان در مسائل روز دخالت کنند و نظر بدهند. همین امر امکان فعالیت مجله فلسفه را فراهم می‌کند.

آیا نقش فلسفه در عرصه عمومی طی سال‌های اخیر تغییر کرده است؟

فلاس‌پولر: بله، اهمیت آن به‌مراتب بیشتر شده است. در بسیاری از مسائل، نوعی سردرگمی و درماندگی گسترده وجود دارد. اغلب با مسائلی روبه‌رو هستیم که تراژیک‌اند، زیرا راه‌حلی برای آن‌ها وجود ندارد. فلسفه در چنین موقعیت‌هایی معنای عمیقی پیدا می‌کند.

افزایش اهمیت فلسفه را می‌توان در موفقیت جشنواره‌های فلسفی در کلن و برلین نیز مشاهده کرد. سه سال پیش، همراه با جشنواره «فیل.کولون» (Phil.Cologne)، جشنواره برلینی «فیلو.لایو!» (Philo.live!) را راه‌اندازی کردیم. موفقیت آن نشان می‌دهد که جامعه تا چه اندازه به درک و بررسی عمیق فلسفی مسائل نیاز دارد.

گرشل: زمانی که در سال ۲۰۰۶ مجله را در فرانسه بنیان گذاشتیم، جامعه از دوره‌ای از بحث‌های به‌شدت قطبی‌شده بیرون آمده بود؛ بحث‌هایی درباره جهانی‌شدن و جنگ عراق. مردم از این وضعیت خسته شده بودند و فلسفه درست در زمان مناسبی وارد میدان شد. فلسفه فرصتی فراهم می‌کرد تا به مسائل از زاویه‌ای تازه نگاه کنیم و از چارچوب معمول چپ و راست فراتر برویم.

امروز این کار دشوارتر شده است، زیرا فضای جامعه حتی بیش از گذشته دوقطبی شده است. مردم دیگر نمی‌خواهند با یکدیگر بحث کنند؛ حتی حاضر نیستند در یک اتاق کنار مخالف خود بنشینند. برگزاری بحثی آرام، منظم و سنجیده دشوارتر شده است.

فلاس‌پولر: سقراط برای جامعه آتن آدمی مزاحم و دردسرساز بود؛ ما هم امروز باید همین‌طور باشیم، یعنی مخل آرامش و برهم‌زننده عادت‌های فکری.

فلسفه‌ورزی یعنی خلاف انتظار اندیشیدن و برخلاف جریان آب حرکت کردن. وقتی همه با هم موافق‌اند، ما پرسش‌های تازه‌ای مطرح می‌کنیم. وقتی همه با هم در حال جدل‌اند، شاید ما تصمیم بگیریم که این بار وارد جدل نشویم.

ما فلسفه می‌ورزیم و این یعنی: هرگز با روح زمانه هم‌مسیر نشویم؛ هرگز !

منبع 

17.11.26

«تو در میهن خود هستی»؛ بازگشت میگل آنخل آستوریاس به گواتمالا پس از ۵۲ سال تبعید در خاک فرانسه

  بقایای پیکر میگل آنخل آستوریاس، نویسنده برجسته گواتمالایی و برنده جایزه نوبل ادبیات سال ۱۹۶۷، روز یکشنبه ۱۵ نوامبر، پس از ۵۲ سال اقامت در گورستان پرلاشز پاریس، در مراسمی رسمی و مردمی در شهر گواتمالاسیتی به خاک سپرده شد.

بازگشت او به سرزمین مادری پس از چهار روز مراسم بزرگداشت و ادای احترام، نه‌تنها رویدادی فرهنگی، بلکه اقدامی نمادین در جهت جبران بی‌عدالتی تاریخی علیه نویسنده‌ای بود که دیکتاتوری حاکم بر گواتمالا در سال ۱۹۵۴ تابعیتش را سلب کرد و او را به تبعید واداشت.

خاکستر آستوریاس که در کوزه‌ای سبزرنگ از جنس یشم و به شکل دانه ذرت نگهداری می‌شد، پنجشنبه گذشته با پروازی از فرانسه وارد گواتمالا شد. پسر کوچک‌تر او، میگل آنخل آستوریاس آمادو، خاکستر پدر را به کشور بازگرداند. در فرودگاه بین‌المللی لا آئورورا، مراسم رسمی استقبال با حضور اعضای خانواده، مقام‌های دولتی و برناردو آرِوالو، رئیس‌جمهور گواتمالا، برگزار شد.

مراسم خاکسپاری روز یکشنبه با حضور دیپلمات‌ها، نویسندگان و هنرمندان، در مرکز فرهنگی‌ای که به نام آستوریاس نام‌گذاری شده و مهم‌ترین مجموعه تئاتری پایتخت به شمار می‌رود، برگزار شد. این مکان از این پس بخشی از مسیر معمول بازدیدکنندگان داخلی و خارجی از مرکز فرهنگی خواهد بود.

خانواده آستوریاس مقداری خاک از گورستان پرلاشز پاریس نیز با خود آورده بودند که پسرش آن را روی کوزه قرار داد. همچنین خاکستر او با خاکی از هر یک از ۲۲ منطقه اداری گواتمالا احاطه شد؛ نمادی از پیوند دوباره نویسنده با تمام سرزمین و مردم کشورش.

برناردو آرِوالو، رئیس جمهور در سخنرانی ۲۱ دقیقه‌ای خود در مراسم خاکسپاری، بازگشت آستوریاس را «اقدامی در جهت اجرای عدالت» توصیف کرد و گفت: «امروز، پس از ۵۲ سال، به این غیبت پایان دادیم. امروز میگل آنخل آستوریاس به گواتمالا بازگشته است. این بازگشت صرفاً ادای احترام، انجام یک وظیفه تشریفاتی یا بزرگداشت افتخاری ادبی متعلق به گذشته نیست. بازگشت میگل آنخل آستوریاس اقدامی در جهت اجرای عدالت است.»

 


رئیس‌جمهور گواتمالا همچنین گفت: « شایسته آن بود که در سرزمینی آرام بگیرد که در صفحات کتاب‌هایش به آن نام بخشید و آن را از نو آفرید.»

آرِوالو در پیامی نیز تأکید کرد: « او صدای ما در جهان بود. امروز، پس از ۵۲ سال، به غیبت او پایان داده‌ایم. امروز میگل آنخل آستوریاس در خاکی آرام خواهد گرفت که در صفحات کتاب‌هایش به آن نام بخشید و آن را از نو آفرید.»

پسر نویسنده نیز در مراسم، پیش از بوسیدن کوزه حاوی خاکستر پدرش، به سخنان او درباره آرزوی بازگشت به وطن اشاره کرد. آستوریاس در زمان حیات گفته بود: «می‌خواهم در کنار مردمم باشم، صدای گفت‌وگوی مردم را بشنوم، آتشفشان‌ها را ببینم، به تبعید پایان دهم و بار دیگر احساس کنم خاک کشورم زیر پای من است.»

آستوریاس آمادو در ادامه خطاب به پدرش گفت: «می‌توانم به تو بگویم، پدر پیرم، که اکنون در کنار ما هستی؛ در سرزمین مادری‌ات هستی و زیر آسمان وطنت به خواب خواهی رفت.»

چهار روز بزرگداشت و وداع با نویسنده بزرگ

پیش از خاکسپاری، در طول چهار روز، مراسم مختلفی برای بزرگداشت آستوریاس در نهادهایی برگزار شد که با زندگی و فعالیت‌های او پیوند داشتند. از جمله این مکان‌ها دانشگاه مردمی گواتمالا بود؛ مرکزی آموزشی با تمرکز بر رشته‌های هنری که خود آستوریاس در تأسیس آن مشارکت داشت. مراسم مذهبی و برنامه‌های دیپلماتیک نیز به یاد فعالیت‌های او در عرصه خدمات خارجی برگزار شد.

موسیقی ماریمبا، ساز ملی گواتمالا، در طول این مراسم‌ها حضور داشت و در مراسم شب‌زنده‌داری روز جمعه نیز گروه موسیقی دانشجویی دانشگاه سن‌کارلوس به اجرای برنامه پرداخت.

آستوریاس در سال ۱۹۲۳ از دانشگاه سن‌کارلوس در رشته فارغ‌التحصیل شده بود. پایان‌نامه او با عنوان «مسئله اجتماعی سرخ‌پوستان» به وضعیت اجتماعی و حقوقی جمعیت بومی کشور می‌پرداخت. او همچنین از بنیان‌گذاران انجمن دانشجویان دانشگاه و از نویسندگان سرود معروف دانشجویی «لا چالانا» بود که به نمادی از هویت و مبارزه دانشگاهی تبدیل شده است.

خاکستر آستوریاس برای مدتی در کاخ ملی فرهنگ، مقر دولت گواتمالا، به نمایش گذاشته شد تا شهروندان بتوانند با او وداع کنند. افراد بسیاری از نسل‌ها و سنین مختلف برای ادای احترام به این نویسنده به کاخ آمدند. در میان آن‌ها بسیاری از خوانندگان آثار او بودند که از راه دور به مراسم آمده بودند. گفته‌اند که علاقه آن‌ها به آثاری همچون «آقای رئیس‌جمهور» و «آخر هفته در گواتمالا» انگیزه این سفر بود.

ریگوبرتا منچو، برنده جایزه صلح نوبل، نیز در مراسم آیینی مایاها (سرخپوستان گواتمالا) که روز جمعه در محوطه باستانی کامینال خويو برگزار شد، با اشاره به تبعید آستوریاس گفت: «این سرزمین مادری بود که میگل آنخل آستوریاس را تبعید کرد. ما امروز از او طلب بخشش نمی‌کنیم، بلکه از او می‌خواهیم راه نسل‌های آینده را روشن کند. بسیار خوشحالم که اینجا هستم، زیرا جایگاه او همین‌جاست.»

نویسنده‌ای که دیکتاتوری او را به تبعید فرستاد

میگل آنخل آستوریاس در سال ۱۸۹۹ در گواتمالا متولد شد و از برجسته‌ترین چهره‌های ادبیات آمریکای لاتین در قرن بیستم به شمار می‌رود. او در سال ۱۹۶۷ جایزه نوبل ادبیات را دریافت کرد. آستوریاس در آثار مهمی همچون «آقای رئیس‌جمهور» (۱۹۴۶) و «مردان ذرت» (۱۹۴۹)، از یک سو به افشای اقتدارگرایی و سازوکارهای سرکوب سیاسی پرداخت و از سوی دیگر، به بازشناسی ریشه‌های بومی و میراث تمدن مایا توجه نشان داد.


 

 آستوریاس  پس از کودتای سال ۱۹۵۴ به رهبری کارلوس کاستییو آرماس، تابعیت گواتمالایی خود را از دست داد و ناچار به تبعید شد. آستوریاس ۱۲ سال دور از وطن زندگی کرد تا اینکه در سال ۱۹۶۶ تابعیتش دوباره به رسمیت شناخته شد.

او در سال ۱۹۷۴ در مادرید درگذشت. خانواده‌اش با توجه به شرایط سیاسی و حاکمیت رژیم‌های اقتدارگرا در آن زمان در اسپانیا و گواتمالا تصمیم گرفتند بقایای او را به فرانسه منتقل کنند؛ کشوری که آستوریاس پیش‌تر در آن به‌عنوان سفیر گواتمالا فعالیت کرده بود.

پس از مرگ او، دولت‌های مختلف گواتمالا بارها پیشنهاد بازگرداندن بقایایش را مطرح کردند، اما خانواده‌اش این پیشنهادها را رد می‌کردند. نگرانی اصلی آن‌ها این بود که نام و اعتبار ادبی آستوریاس به ابزاری سیاسی و به تعبیر خودشان «غنیمت سیاسی» برای دولت‌ها تبدیل شود.

به گفته ساندینو آستوریاس، نوه این نویسنده، پیروزی انتخاباتی برناردو آرِوالو در سال ۲۰۲۳ سرانجام خانواده را به این نتیجه رساند که شرایط دموکراتیک مناسبی برای بازگشت دائمی آستوریاس به سرزمین مادری فراهم شده است.

آستوریاس؛ نامی آشنا برای کتابخوانان ایران

شمار زیادی از آثار آستوریاس به فارسی هم ترجمه شده‌اند، از جمله «آقای رئیس‌جمهور» (زهرا خانلری)، «پاپ سبز» (زهرا خانلری کیا؛ و همچنین عبدالحسین شریفیان)، «باد سهمگین» (حمید یزدان‌پناه)، «چشمان بازمانده در گور» (سروش حبیبی)، «تعطیلات آخر هفته در گواتمالا» (زهرا خانلری)، «توروتومبو» (زهرا خانلری)، «مردی که همه‌چیز همه‌چیز داشت» (لی‌لی گلستان)، «گردباد» (زهرا خانلری)، «سومین کرانه رود»،«زنی دورگه»، «جیب‌بری که خداشناس نبود».

بازگشت بقایای آستوریاس، علاوه بر اهمیت تاریخی و نمادین آن، بار دیگر توجه جامعه فرهنگی گواتمالا را به وضعیت هنر و هنرمندان این کشور جلب کرده است. هنرمندان و نویسندگان امیدوارند این رویداد زمینه‌ای برای توجه بیشتر دولت به بخش فرهنگ و تدوین سیاست‌های حمایتی فراهم کند؛ بخشی که سال‌ها با کمبود بودجه، ناامنی شغلی و حمایت ناکافی نهادهای دولتی روبه‌رو بوده است.

وانیا وارگاس، نویسنده گواتمالایی که در مراسم بزرگداشت و خاکسپاری شرکت داشت، گفت: «بازگشت میگل آنخل آستوریاس بار دیگر توجه‌ها را به گواتمالا و هنرمندان این کشور جلب کرده است. فکر می‌کنم دولت باید از این فرصت به‌عنوان دریچه‌ای برای تأمل درباره اهمیت هنر در یک کشور استفاده کند.»

او تأکید کرد که این حمایت باید پژوهش در زمینه هنر، ادبیات، رقص، تئاتر و موسیقی را نیز در بر بگیرد؛ رشته‌هایی که هنرمندانی همچون آستوریاس از طریق آن‌ها به تفسیر واقعیت جامعه پرداخته‌اند و هنرمندان امروز نیز همچنان در حال بازنمایی واقعیت‌های کشور خود هستند.

با پایان مراسم خاکسپاری در روز یکشنبه، گواتمالا پس از ۵۲ سال بار دیگر میزبان یکی از بزرگ‌ترین چهره‌های ادبی خود شد؛ نویسنده‌ای که زندگی‌اش با تبعید و محرومیت از تابعیت گره خورده بود و آثارش همواره صدای اعتراض به استبداد و دفاع از هویت بومی این سرزمین باقی ماند. بازگشت او، این بار نه به‌عنوان یک تبعیدی، بلکه به‌عنوان بخشی از حافظه تاریخی و فرهنگی ملت، پایانی نمادین بر دهه‌ها دوری از وطن بود.

برش‌هایی کوتاه از مراسم را در این لینک می‌توان دید

 https://www.instagram.com/reel/DfvwEjENdJ3/




16.11.26

زنی که بدون او برشت برشت نمی‌شد؛ در باره یک فیلم تازه

از روز پنجشنبه هفته گذشته در سینماهای آلمان فیلمی روی پرده است به نام "هلنه وایگل؛ (یک) انقلابی در کانون توجه" (Helene Weigel - Revolutionärin im Rampenlicht).

این فیلم زندگی پرفرازونشیب و میراث فرهنگی‌ـ‌سیاسی وایگل، این چهره افسانه‌ای تئاتر را به تصویر می‌کشد. مستند با بهره‌گیری از اسناد و تصاویر آرشیوی تازه، هم به پیوند عمیق و همزیستی خصوصی او با برتولت برشت می‌پردازد و هم نقش او را در نوآوری و تحول تئاتر حماسی بررسی می‌کند  و نیز تحسینی که در دنیا از بازیگری او و مدیریت تئاتر معروف برلین شده است. فیلم از این جهت اهمیت دارد که با استناد به اسناد و نامه‌ها و اجزای کارنامه وایگل، او را بیش از پیش از زیر سایه برشت درمی‌آورد و نشان می‌دهد که برشت بدون وایگل احتمالا برشت نمی‌شد.

 

در باره وایگل و فیلم زندگی او یاکوب هاینر، فرهنگی‌نویس روزنامه ولت شرح روشنگری نوشته است و شبکه اول تلویزیون آلمان هم مصاحبه‌ای با کارگردان فیلم انجام داده است که هر دو خواندنی‌اند. کارگردان از این می‌گوید که چطور نوه‌های برشت و وایگل را پیدا کرده و روایت جزئیات زندگی پدر بزرگ و مادر بزرگشان را به فیلم آورده، از این می‌گوید که چرا ابتدای کار برشت در شعری وایگل را نامحبوب توصیف می‌کند، و نیز از این که چگونه وایگل برشت را سیاسی می‌کند و چطور با رابطه متعدد برشت با زنان دیگر کنار می‌آید.

ترجمه مقاله هاینر (۱) و مصاحبه با کارگردان (۲) در زیر. در اینجا هم می‌توان گزارش کوتاه تلویزیون مشترک آلمان و فرانسه (آرته) از این فیلم و به پرده‌رفتن آن را دید.

 


 

****************************************************************************

۱

هلنه وایگل بازیگر، مارکسیست و در عین حال زنی بود که روابط عاشقانه و بی‌وفایی‌های همسرش، برتولت برشت، را تحمل می‌کرد. مستندی تازه از هنرمندی بزرگ در قرن بیستم روایت می‌کند که حتی در آلمان شرقی نیز از استقلال خود دفاع کرد.

سال‌های بسیاری باید می‌گذشت تا هلنه وایگل بتواند از سایه همسر نامدارش، برتولت برشت، بیرون بیاید. تنها چند ماه است که در حیاط داخلی تئاتر «برلینر انسامبله» در برلین، یادبودی برای این زن برپا شده است؛ زنی که تا زمان مرگش در سال ۱۹۷۱ مدیریت هنری این تئاتر را بر عهده داشت و آن را، از جمله با بازیگری خود، به شهرتی جهانی رساند. اکنون با مستند «هلنه وایگل؛ انقلابی در کانون توجه» یادمان سینمایی دیگری نیز به او افزوده شده است؛ فیلمی ساخته ماریا ویشنفسکی، متولد ۱۹۷۶ در برلین شرقی. تصاویر آرشیوی تاکنون دیده‌نشده، نامه‌ها و گفت‌وگو با شاهدان آن دوران، در کنار هم پرتره‌ای زنده از وایگل ترسیم می‌کنند؛ هنرمندی متعهد و زنی که در عصر افراط‌ها و دگرگونی‌های سهمگین، برای بقا و حفظ جایگاه خود نیز مبارزه می‌کرد.

در فیلم ویشنفسکی، بارها چشم‌های تیره و درخشان وایگل را می‌بینیم. زمانی که با برشت، ستاره جوان و تازه‌درحال‌ظهور اهل آگسبورگ، آشنا شد، موهایش را به سبک روز کوتاه کرده بود؛ بعدها موهای تیره‌اش بلندتر شد و آن‌ها را با سخت‌گیری به پشت سر می‌بست. در تصاویر فیلم، گاهی برق شوخ‌طبعی از چشمانش می‌جهد. وقتی از او درباره برشت و جهان سؤال می‌شود، با حاضر‌جوابی و نکته‌سنجی پاسخ می‌دهد؛ گاه با لحنی شیطنت‌آمیز یا دلنشین. می‌توان گفت این رفتار، ویژگی یک بازیگر است؛ یا شاید خصلت یک زن وینی. اما بیش از هر چیز، این رفتار مختص خود وایگل بود؛ زنی که در زندگی‌اش همواره مبارزه کرد، هرچند همیشه پیروز نشد، اما هیچ‌گاه امید و جسارت خود را از دست نداد.

طبیعی است که فیلم درباره وایگل، هم‌زمان فیلمی درباره وایگل و برشت نیز باشد. وایگل که در سال ۱۹۰۰ در وین به دنیا آمد، از هجده‌سالگی روی صحنه تئاتر رفت. در دوران جوانی او، آن‌گونه که اشتفان تسوایگ، نویسنده اتریشی، می‌نامید، «جهان دیروز» در میدان‌های نبرد اروپا به خاک سپرده شد. وایگل یکی از بسیاری کسانی بود که در پی فاجعه بزرگ جنگ جهانی اول، به جست‌وجوی نوسازی هنری و سیاسی برآمدند. در همین مسیر با جست‌وجوگری دیگر آشنا شد که به مهم‌ترین همراه زندگی‌اش تبدیل شد: برتولت برشت، که نزدیک به دو سال از او بزرگ‌تر بود. آن دو به یکدیگر دل بستند، ازدواج کردند، صاحب دو فرزند شدند و در کنار هم به موفقیت‌های بزرگی دست یافتند؛ از جمله با نمایشنامه‌های «مادر» و «ننه دلاور و فرزندانش».

فیلم به‌روشنی نشان می‌دهد که وایگل زندگی آسانی را انتخاب نکرده بود. او نه می‌توانست و نه می‌خواست با برشت ازدواجی داشته باشد که به تعبیر خودش، صرفاً «ازدواجی با مهر و نشان رسمی» باشد. با این حال، وقتی برشت معشوقه‌ها و همکاران زن خود، از جمله مارگارته اشتفین و روث برلاو، را وارد فضای زندگی خانوادگی‌شان می‌کرد، وایگل احساس رنج و آزردگی می‌کرد. او درد و اندوه خود را، از جمله در نامه‌هایش، بیان می‌کرد؛ نامه‌هایی که در فیلم بیرگیت مینیشمایر آن‌ها را می‌خواند و آوگوست دیل نیز نامه‌ها و نوشته‌های برشت را روایت می‌کند. با این همه، نوشته‌های وایگل را نمی‌توان نوعی کیفرخواست علیه برشت دانست.

خوشبختانه ویشنفسکی نیز از این کار پرهیز می‌کند که فیلمش را به تسویه‌حسابی پس از مرگ، به نام وایگل و علیه برشتِ به‌اصطلاح خیانتکار و بهره‌کش، تبدیل کند؛ رویکردی که در آثار برخی پژوهشگران برشت، مانند جان فویگی و استیون پارکر، دیده می‌شود.

رابطه عاشقانه و همزیستی فکری: هلنه وایگل و برتولت برشت

زندگی وایگل فقط به دلیل رابطه‌اش با برشت دشوار نبود؛ او نه‌تنها زنی در جست‌وجو، بلکه انسانی رانده‌شده و آواره نیز بود. فیلم سال‌های تلخ تبعید او را بازسازی می‌کند؛ سال‌هایی که مسیرش از سوئیس به دانمارک، سوئد، فنلاند و روسیه و سرانجام به ایالات متحده کشیده شد. در این سال‌ها، وایگل که یهودی و مارکسیست بود، به‌سختی می‌توانست به‌عنوان بازیگر کار کند. هنگامی که او در سال ۱۹۴۸ همراه با برشت به منطقه اشغالی شوروی در آلمان بازگشت و اندکی بعد آن دو تئاتر «برلینر انسامبله» را بنیان گذاشتند، وایگل در ابتدا تردید داشت که آیا پس از این وقفه طولانی و اجباری اصلاً می‌تواند فعالیت حرفه‌ای خود را روی صحنه از سر بگیرد یا نه. اما نه‌تنها توانست، بلکه با درخشش تمام به صحنه بازگشت.

تصویر وایگل در نقش «ننه دلاور» که در چرخه‌هایی بی‌پایان گاری خود را می‌کشد، مدت‌هاست بخشی از تاریخ تئاتر شده است؛ همان‌طور که فریاد خاموش او نیز چنین جایگاهی دارد. این فریاد، بیانگر دردی است که نباید در محاسبات سود و زیان زنی که از جنگ منفعت می‌برد، جایی داشته باشد. فیلم تنها به‌اختصار به این موضوع می‌پردازد که برشت در تکامل تئاتر حماسی خود و حرکت به سوی تئاتر دیالکتیکی، تا چه اندازه به هنرمندی چون وایگل نیاز داشت؛ بازیگری که هنر بیان معنا از طریق حرکات و ژست‌های صحنه‌ای را به سطحی تازه ارتقا داد.

در اجراهای مهمان در لندن و پاریس، این «خانم وایگل» بود که در میان تشویق تماشاگران می‌درخشید. روی صحنه، کوه‌هایی از گل به سویش پرتاب می‌شد؛ حتی در آخرین سال‌های زندگی‌اش، زمانی که درد جسمانی چنان شدید بود که به‌سختی می‌توانست حرکت کند.

 

۲

شاید اگر این زن نبود، برتولت برشت هرگز به برتولت برشتِ شناخته‌شده تبدیل نمی‌شد: هلنه وایگل. مستند تازه ماریا ویشنفسکی با عنوان «هلنه وایگل؛ انقلابی در کانون توجه»، زندگی این چهره بزرگ تئاتر را به تصویر می‌کشد.

کارگردان در این فیلم، «پرسروصداترین بازیگر برلین» را نه‌فقط به‌عنوان همراه و همسر برشت، بلکه در مقام مدیر هنری تئاتر، مارکسیست و زنی مبارزه‌جو معرفی می‌کند. فیلم «هلنه وایگل؛ انقلابی در کانون توجه» از امروز در سینماهای آلمان به نمایش درآمده است.

خانم ویشنفسکی، من پیش از نمایش عمومی فرصت دیدن فیلم شما را داشتم و شگفت‌زده شدم از اینکه هلنه وایگل تا چه اندازه زنی مهربان، همدل، شوخ‌طبع و صمیمی به نظر می‌رسد.

ماریا ویشنفسکی: این موضوع برای خود من هم غافلگیرکننده بود. چون تصویری کلیشه‌ای که از او در ذهن داشتم، زنی بسیار سخت‌گیر بود. همیشه تصویر «ننه دلاور» سالخورده و مدیر هنری سخت‌گیر تئاتر برلینر انسامبله در ذهن آدم نقش می‌بندد. اینکه او جنبه‌های دیگری هم داشته؛ جنبه‌هایی نرم‌تر، شوخ‌طبعانه و آسیب‌پذیر، چیزی بود که تازه در جریان پژوهش و کار روی این فیلم کشف کردم.

در این فیلم، هلنه وایگل جوان را نیز می‌بینیم. برشت در توصیف او از خطوط چهره، صدای بم و تناسب اندامش می‌گوید، اما بعد اضافه می‌کند که او محبوب نیست. هلنه وایگل در دوران زندگی‌اش تا چه اندازه محبوب بود؟

ویشنفسکی: شعری که به آن اشاره می‌کنید، متعلق به سال ۱۹۲۸ است؛ زمانی که برشت و وایگل هنوز با یکدیگر همکاری نمی‌کردند. هر دو در برلین پرهیاهوی دهه ۱۹۲۰ چهره‌هایی مشهور بودند. وایگل در یکی از مصاحبه‌هایش می‌گوید که تصور می‌کند برشت در آن زمان اصلاً برای بازیگری او ارزشی قائل نبوده است. با این حال، او وایگل را «بازیگر بزرگی از نسل ما» توصیف می‌کند.


 

من فکر می‌کنم وایگل در مجموع زنی نسبتاً محبوب بود. او دوستی‌های دیرپایی داشت، به‌ویژه دوستی‌های نزدیک با زنان و شبکه‌هایی از روابط زنانه که در طول دهه‌ها پشتیبانش بودند. بعدها، وقتی در برلین شرقی به چهره مشهور نمایش «ننه دلاور» و مدیر هنری تئاتر برلینر انسامبله تبدیل شد، در میان مردم عادی نیز شخصیتی محبوب و قابل‌همذات‌پنداری بود.

شما در فیلم از صداهای ضبط‌شده اصلی استفاده کرده‌اید و بخش‌هایی از نامه‌ها نیز با صدای بازیگران خوانده می‌شوند. در عین حال، کاملاً از روایت و توضیح مستقیم راوی صرف‌نظر کرده‌اید. به این ترتیب، پرتره‌ای شکل می‌گیرد که گویی خودش را روایت می‌کند. با این حال، ناچار بوده‌اید از میان اسناد و مدارک فراوان، برخی را انتخاب و برجسته کنید. معیار شما برای این انتخاب چه بود؟

ویشنفسکی: ما در نهایت مجبور شدیم از میان مجموعه‌ای باورنکردنی از اسناد و مدارک، به‌ویژه اسناد آکادمی هنرها، فقط تعداد بسیار محدودی نامه را انتخاب کنیم. مواد و اسناد فوق‌العاده زیادی وجود داشت. از سوی دیگر، می‌خواستیم فیلم را بدون روایت و توضیح مستقیم بسازیم. ساختن فیلم درباره کسی که دیگر نمی‌توان او را برای مصاحبه در اختیار داشت، دشواری بسیار بزرگی است. به همین دلیل تصمیم گرفتم عمدتاً از منابع و اسناد دست‌اول استفاده کنم. همچنین به تصاویر فیلمی زیبایی دست یافتیم که پیش‌تر کشف نشده بودند. به این ترتیب توانستیم برخی جنبه‌های شخصیت هلنه وایگل را روشن کنیم و وجوه تازه‌ای از او را بشناسیم.

او حتی پیش از آشنایی با برشت، کمونیست بود. جنبه انقلابی شخصیت این زن در چه چیزی نهفته بود؟

ویشنفسکی: برای خود من هم کشف بزرگی بود که وایگل برشت را به لحاظ سیاسی متحول کرده بود. او از همان سال‌های اولیه به آرمان‌شهر کمونیسم اعتقاد پیدا کرده بود، در حالی که برشت آن زمان هنوز در فضای فکری کاملاً متفاوتی قرار داشت. وایگل او را با خود همراه کرد و به او گفت که باید کمی بیشتر مطالعه کند و دانش مارکسیستی خود را گسترش دهد.

هلنه وایگل تا چه اندازه توانست با آنچه در محافل نزدیک به برشت «مرغدانی» نامیده می‌شد ــ یعنی دیگر زنانی که پیرامون برشت بودند ــ و با الگوی رابطه آزاد و غیرانحصاری او کنار بیاید؟

ویشنفسکی: فکر می‌کنم می‌توان پاسخ‌های متفاوتی به این پرسش داد. او در یکی از مصاحبه‌های ضبط‌شده می‌گوید که رابطه عاشقانه بسیار بزرگی میان آن دو وجود داشت، اما در عین حال همه‌چیز برایش بسیار دردناک بود. پنهان کردن این واقعیت درست نیست. یوهانا شال، نوه او، نیز در فیلم می‌گوید که این رابطه، رابطه‌ای دشوار میان آدم‌هایی پیچیده در زمانه‌ای دشوار بود.

در عین حال، به نظرم خوب است که به روابط میان این زنان، از جمله روابط خودشان با یکدیگر، به‌ویژه در دوران مهاجرت و تبعید، از زاویه‌ای تازه نگاه کنیم؛ اینکه این روابط را در چارچوب شرایط خاص دوران تبعید ببینیم و وایگل را زنی برخوردار از روحیه همبستگی و همراهی با دیگر زنان بشناسیم.

فیلم تاکنون در نمایش‌های پیش از اکران عمومی با چه واکنشی روبه‌رو شده است؟

ویشنفسکی: تا اینجا سالن‌های نمایش در اجراهای پیش از اکران کاملاً پر بوده‌اند. واکنش‌های تماشاگران بسیار تأثیرگذار و عاطفی بوده است. افرادی از گروه‌های سنی مختلف به ما گفته‌اند که عمیقاً تحت تأثیر فیلم قرار گرفته‌اند و حتی گریه کرده‌اند. ما بسیار خوشحالیم که فیلم توانسته چنین تأثیری بر مخاطبان بگذارد.

https://www.ndr.de/kultur/film/helene-weigel-doku-holt-theatermacherin-aus-brechts-schatten,wischnewski-102.html

 



10.11.26

چرا دولت آلمان غربی به دادگاه آیشمن جاسوس فرستاد؟

 کتابی تازه و مستند از یک تاریخدان آلمانی پرده از این برمی‌دارد که هانس گلوبکه، یکی از نزدیک‌ترین همکاران اولین صدراعظم آلمان، با کمک سازمان اطلاعات خارجی این کشور(BND) و شبکه‌ای از مقام‌های پیشین رژیم نازی کوشید نقش خود را در تدوین قوانین یهودستیزانه و پیوندش با جنایت‌های نازی‌ها پنهان نگه دارد. یکی از نقاط عطف این تلاش‌ها، دخالت از طریق جاسوسی در روند دادگاه آدولف آیشمن، چهره شاخص رژیم هیتلری بود.

«آب کثیف» در خدمت دولت تازه

کنراد آدناوئر، نخستین صدراعظم آلمان غربی، پس از جنگ جهانی دوم برای استوار کردن پایه‌های دولت نوپای خود شمار زیادی از کارگزاران و مقام‌های پیشین رژیم نازی را در دستگاه اداری جمهوری فدرال به کار گمارد. او سال ۱۹۵۲ در دفاع از همین سیاست گفته بود: «وقتی آب تمیز نداریم، آب کثیف را دور نمی‌ریزیم.» این جمله رویکرد او را به گذشته نازی‌ها به‌خوبی نشان می‌دهد. به جای کنار گذاشتن کسانی که در دستگاه هیتلر مسئولیت داشتند، قرار بود از تجربه و توانایی اداری آنان در خدمت دولت جدید بهره گرفته شود، حتی اگر نقششان در نظام نازی همچنان محل پرسش بود.

یکی از برجسته‌ترین چهره‌های این سیاست هانس گلوبکه بود. او از ۱۹۵۳ تا ۱۹۶۳ ریاست دفتر صدراعظم را بر عهده داشت و در عمل از نزدیک‌ترین و بانفوذترین مشاوران آدناوئر به شمار می‌رفت. گلوبکه پیش از پایان جنگ در وزارت کشور رایش هیتلری کار می‌کرد و سال ۱۹۳۶ درباره قوانین نورنبرگ شرح و تفسیر نوشته بود. این قوانین نژادپرستانه، حقوق یهودیان را سلب و تبعیض علیه آنان را قانونی کرده بود و از پایه‌های حقوقی سرکوب و آزارشان در آلمان نازی محسوب می‌شد.

 با وجود چنین سابقه‌ای، گلوبکه پس از جنگ توانست در بالاترین سطوح دولت آلمان غربی بماند. او و حامیانش تصویر دیگری از گذشته‌اش ارائه می‌کردند؛ کارمندی معمولی که با اکراه در تدوین قوانین ضدیهودی شرکت کرده و حتی با ماندن در دستگاه اداری مانع از اجرای بدترین اقدامات شده بود. برای تقویت این روایت، گلوبکه حدود دوازده «گواهی حسن پیشینه» فراهم آورده بود. این اسناد که در آلمان پس از جنگ «پرزیل‌شاین» نام داشتند، برای تبرئه و سفیدشویی گذشته افراد به کار می‌رفتند. او همچنین می‌کوشید خود را کسی جلوه دهد که در دوران نازی‌ها در برابر رژیم ایستادگی کرده است. اما این روایت از همان سال‌های آغازین دهه ۱۹۵۰ با تردید و انتقاد روبه‌رو بود و هرچه زمان گذشت، جزئیات بیشتری از نقش او در مشروعیت‌بخشی به قوانین ضدیهودی آشکار شد. با این همه آدناوئر نه‌تنها حاضر به برکناری او نشد، بلکه حمایتش را از این مقام بانفوذ بیشتر هم کرد.

شبکه‌ای از مقام‌های پیشین نازی در دل دولت جدید

کتاب تازه کلاوس-دیتمار هنکه، مورخ آلمانی، نشان می‌دهد ماجرای گلوبکه را نمی‌توان به زندگی و عملکرد یک مقام دولتی محدود کرد. او حلقه‌ای از شبکه‌ای گسترده بود که پس از جنگ با تکیه بر روابط و نفوذ خود به جایگاه‌های مهم در دولت و نهادهای امنیتی آلمان غربی بازگشتند.

یکی از چهره‌های محوری این شبکه راین‌هارد گهلن بود، رئیس پیشین بخش اطلاعات ارتش آلمان در جبهه شرق که پس از جنگ سازمان گهلن را بنیان گذاشت. این سازمان بعدها یکی از ستون‌های شکل‌گیری سازمان اطلاعات خارجی فدرال آلمان، یعنی BND، شد. میان دفتر گلوبکه و سازمان گهلن پیوندی مستقیم برقرار بود. همکاری این افراد در کنار مناسبات سیاسی دوران جنگ سرد به بازگشت شماری از نیروهای پیشین رژیم نازی به مناصب مهم یاری رساند.

در سال‌های نخست جمهوری فدرال، بسیاری از مقام‌ها و کارمندان سابق نازی بی‌آنکه گذشته‌شان جدی بررسی شود، دوباره جایی در ساختار دولت یافتند. این روند به دستگاه اداری محدود نماند. شبکه‌های قدیمی در نهادهای امنیتی نیز فعال بودند و برای تثبیت موقعیت یکدیگر دست به دست هم می‌دادند.

آدناوئر می‌خواست با ادغام بی‌سروصدای هزاران تن از همراهان و همدستان پیشین رژیم نازی در جامعه جدید، آرامش سیاسی برقرار کند. متحدان غربی آلمان، به‌ویژه ایالات متحده، نیز واکنش چندانی به این روند نشان ندادند. برای آنان در شرایط تشدید جنگ سرد، اولویت اصلی مقابله با اتحاد شوروی و گنجاندن آلمان غربی در اردوگاه غرب بود. همکاری با کسانی مانند گهلن هم در همین چارچوب صورت می‌گرفت، هرچند گذشته آنان به رژیم نازی گره خورده بود.

تبلیغات آلمان شرقی و سپری برای مدافعان دولت آدناوئر

بخشی از اسناد و اطلاعات افشاگرانه درباره گذشته گلوبکه از آلمان شرقی و از سوی دولت کمونیستی آن منتشر می‌شد. آلبرت نوردن، عضو دفتر سیاسی حزب اتحاد سوسیالیستی آلمان شرقی و مسئول پیگیری تبلیغات علیه جنایت‌های نازی‌ها، یکی از کسانی بود که این اسناد را در اختیار رسانه‌ها و محافل سیاسی می‌گذاشت.

دولت آلمان شرقی از این اطلاعات برای حمله به دولت آدناوئر و بی‌اعتبار کردن آن بهره می‌برد. اما همین موضوع فرصتی در دست مدافعان گلوبکه در آلمان غربی گذاشت. آنان می‌توانستند اتهام‌ها را تبلیغات برلین شرقی بخوانند و منتقدان داخلی را نیز به همکاری با شرق یا شرکت در کارزار تبلیغاتی آن متهم کنند.

به این ترتیب، انتشار اطلاعات واقعی درباره گذشته مقام‌های آلمان غربی، به‌دلیل بهره‌برداری تبلیغاتی آلمان شرقی، گاه بهانه‌ای برای بی‌اعتبار کردن همان اطلاعات می‌شد. هنکه تأکید می‌کند این شیوه یکی از ابزارهای کارآمد در چیزی بود که او «دفاع در برابر گذشته» می‌نامد، یعنی کوششی سازمان‌یافته برای جلوگیری از روبه‌رو شدن جامعه و نهادهای آلمان غربی با مسئولیت خود در دوران نازی‌ها.

ماجرای پرپیچ و خم و عجیب به دام افتادن آیشمن و گم‌کردن رد گلوبکه

سال ۲۰۰۶ با موافقت کنگره آمريکا اسنادی محرمانه از سازمان سيا که به دهه شصت قرن گذشته برمی‌گردند  منتشر شدند که  بر اساس آنها هم دولت ايالات متحده و هم دولت آلمان چندين سال از محل اقامت آدولف آيشمن باخبر بوده‌اند اما صلاح نمی ديده‌اند که برای دستگيری و محاکمه او اقدامی انجام دهند.

 آيشمن مدير و سازمانده نابودی يهوديان در دستگاه رهبری آلمان هيتلری بود که تا ۱۵ سال پس از پايان جنگ جهانی دوم هم با نام مستعار در آرژانتين اقامت داشت. بنا به اسناد يادشده نهادی در درون ارتش آمريکا که بعد از جنگ مسئول تعقيب رد جنايتکاران اصلی رژيم هيتلری بود سال ۱۹۴۸ در نزديکی منزل خانواده آيشمن خانه‌ای را کرايه می‌کند با اين اميد که مقام ارشد رژيم هيتلری روزی برای ديدار با خانواده خود به آنجا سر ‌زند و با پای خود به دام بيفتد. اما چنين اتفاقی نمی‌افتد و سال ۱۹۵۲ با شروع و تشديد جنگ سرد و با توجه به نقش مهمی که آمريکا در اين جنگ برای آلمان غربی قائل بوده است اصولا تعقيب و شناسايی کسانی مثل آيشمن و خبرگان امنيتی رژيم هيتلری که شماری از آنها اينک در دولت آلمان پس از جنگ در مصادر ريز و درشتی به کار گمارده شده بودند از دستور کار خارج می‌شود. 

در اسناد يادشده سازمان سيا آمده است که اين سازمان سال ۱۹۵۳ رسما به پليس سالسبورگ در اتريش اطلاع می‌‌دهد که دولت آمريکا به فعاليت‌های خود در جهت دستگيری آيشمن پايان داده است. به اين ترتيب، ۵ سال بعد هم که شعبه سيا در شهر مونيخ به واشنگتن گزارش می‌دهد که بنا به داده‌هايی که از سازمان اطلاعات آلمان به دست آورده آيشمن با نام مستعار کلمنس از سال ۱۹۵۲ در آرژانتين زندگی می‌کند مقامات ارشد سيا و دولت آمريکا با ملاحظه حساسيت دولت آلمان اين گزارش را در کشو می‌گذارند و سروصدايش را درنمی‌آورند.

در کنار سازمان امنيت آلمان فرد ديگری به نام لوتار هرمان، از بازماندگان اروگاه‌های مرگ رژيم نازی که پس از جنگ در آرژانتين سکنی گزيده بود نيز به طور تصادفی به حضور آيشمن در اين کشور آمريکای جنوبی پی می‌برد. او اما با توجه با سمپاتی ملموس مسئولان ارشد سفارت آلمان غربی در آرژانتين صلاح نمی‌بيند که مسئله را با آنها در ميان بگذارد، بلکه نام مستعار آيشمن و محل دقيق اقامت او را سال ۱۹۵۷ در نامه‌ای به "فريتس باوئر" اطلاع می‌دهد که در آن زمان دادستان ايالت هسن آلمان و از تعقيب‌کنندگان پيگير پرونده جنايات نازی‌ها بود. باوئر نيز که از بازماندگان اردوگاه‌های مرگ بود به مقامات آلمانی اعتماد نمی کند و از اين می‌ترسد که آنها آيشمن را قبل از دستگيری باخبر کنند و موجبات فرارش را فراهم آورند. اين گونه بود که وی مستقيما با آشنايی در اسراييل تماس می گيرد و اطلاعات دريافتی را به او می‌دهد. موساد گرچه اقداماتی را در رابطه با اين داده ها انجام می‌دهد، اما اولويت درگيری با کشورهای عربی باعث می‌شود که مسئله چندان جدی پی گرفته نشود و تا سه سال بعد يعنی تا ماه مه ۱۹۶۰ که آيشمن توسط موساد از آرژانتين ربوده شد وی کماکان زندگی راحت و آسوده‌ای را در آرژانتين و در ميان شمار ديگری از کارگزاران رژيم هيتلری که به اين کشور گريخته بودند داشته باشد.

 آنچه که باعث شد مورد آيشمن از دستور کار خارج نشود و سرانجام اسراييلی‌ها را به ربودن او برانگيزد همانا پيگيری‌های شخصی کسانی مانند " ترويا فريدمان" و "سيمون ويزنتال" بود که هر دو پس از رهايی از اردوگاه‌های مرگ هيتلری دست‌اندرکار جمع‌آوری اسناد و شناسايی عاملان اصلی قتل و کشتارهای اين رژيم و دستگيری آنها شدند. سرنخ‌هايی که اين دو به دست می‌آورند در کنار پيگيری و سماجت باوئر سرانجام رييس موساد را به صدور دستور در جهت يک عمليات ديگر برای شناسايی آيشمن و ربودن و انتقالش به اسراييل وامی‌دارد.

دستگيری آيشمن آن گونه که در اسناد سيا آمده است برای ايالات متحده کاملا غيرمنتظره و نگرانی‌آور بود. واشنگتن از آن بيم داشت که اعترافات آيشمن به لو رفتن سابقه فاشيستی برخی از مقامات ارشد در دستگاه رهبری آلمان غربی که در پيشبرد جنگ سرد نقش عمده‌آی داشتند منجر شود. در همين راستا رييس وقت سازمان سيا (آلن دالاس) در جهت اجرای خواست دولت بن موفق می‌شود مسئولان مجله آمريکايی "لايف" که خاطرات فرار آيشمن در آن منتشر می‌شد را به حذف جملاتی که به رابطه وی با " هانس گلوبکه" اشاره داشت وادارد.

پرونده آیشمن و نگرانی از افشای نام گلوبکه

با آغاز محاکمه آدولف آیشمن در اورشلیم، در سال ۱۹۶۱، گذشته گلوبکه بار دیگر به موضوعی جدی بدل شد. آیشمن از مسئولان اصلی اداره امنیت رایش بود و در مقام رئیس بخشی که تعقیب، اخراج و تبعید یهودیان را سازمان می‌داد، نقشی محوری در اجرای سیاست نسل‌کشی نازی‌ها داشت. نگرانی مقام‌های آلمان غربی این بود که آیشمن در جریان محاکمه نام گلوبکه را به میان آورد و پیوند یکی از بلندپایه‌ترین مقام‌های دولت آلمان غربی با دستگاهی که زمینه حقوقی و اداری آزار یهودیان را فراهم کرده بود، پیش چشم افکار عمومی برملا شود.

 سازمان اطلاعات فدرال آلمان برای جلوگیری از چنین رویدادی وارد عمل شد. بنا به اسنادی که پس از حدود ۶۵ سال از طبقه‌بندی محرمانه خارج شده‌اند، این سازمان نه‌تنها تحولات پرونده را از نزدیک دنبال می‌کرد، بلکه می‌کوشید بر روند دفاع از آیشمن نیز اثر بگذارد. مأمور BND با نام مستعار «لاکور» و شماره شناسایی V-7461، که نام واقعی‌اش دیتر وشتن‌بروخ بود، در ژانویه ۱۹۶۱ به تیم دفاع آیشمن به ریاست رابرت سرواتیوس نزدیک شد و در آن رخنه کرد. وظیفه او رساندن اطلاعات مربوط به روند محاکمه و اسناد دفاعیه به سازمان اطلاعات آلمان بود و در عین حال باید جلوی طرح نام گلوبکه و دیگر مقام‌های پیشین آلمان نازی را در جریان دادگاه می‌گرفت.

این مأمور اسناد و اطلاعات تیم دفاع را در اختیار BND می‌گذاشت و سازمان نیز از راه او می‌کوشید جهت‌گیری دفاع را تحت تأثیر قرار دهد، از جمله سرواتیوس را از احضار گلوبکه به‌عنوان شاهد بازدارد. BND همچنین گلوبکه را از تحولات پرونده و اقدام‌های احتمالی تیم دفاع باخبر می‌کرد. اسناد نشان می‌دهند این سازمان حتی از مشکلات مالی سرواتیوس و تلاش برخی نازی‌های پیشین برای فروش نوشته‌های آیشمن به‌منظور تأمین هزینه‌های دفاع آگاه بود. پس دخالت BND به گردآوری اطلاعات محدود نمی‌شد و این سازمان از راه‌های گوناگون می‌خواست بر سرنوشت پرونده اثر بگذارد. هدف اصلی این اقدام‌ها محافظت از گلوبکه و جلوگیری از گسترش بحث درباره مسئولیت مقام‌های بلندپایه آلمان غربی در جنایت‌های رژیم نازی بود. مقام‌های اسرائیلی نیز در آن زمان چندان تمایلی به گشودن پرونده گلوبکه نداشتند، زیرا دولت آدناوئر متحد مهمی برای اسرائیل بود و آلمان غربی از تأمین‌کنندگان تسلیحات این کشور به شمار می‌رفت.

پایان تدریجی سکوت درباره گذشته نازی‌ها

با همه تلاش‌های سازمان اطلاعات آلمان، آدناوئر و حامیان گلوبکه، محاکمه آیشمن پیامدهایی به بار آورد که مهارشان دیگر به‌سادگی ممکن نبود. این دادگاه توجه افکار عمومی را به ابعاد نظام‌مند جنایت‌های نازی‌ها و نقش دستگاه اداری و امنیتی آن رژیم جلب کرد و بحث درباره مسئولیت کسانی را که پس از جنگ دوباره به قدرت رسیده بودند، به جریان انداخت.

در آغاز، شماری از روزنامه‌های محافظه‌کار آلمان غربی از گلوبکه دفاع می‌کردند و هرگونه حمله به او را رد می‌کردند. آدناوئر نیز در محافل دوستانه و دیدارهای غیررسمی با روزنامه‌نگاران نزدیک به خود می‌کوشید اهمیت موضوع را کم جلوه دهد. اما با انتشار جزئیات بیشتر درباره فعالیت‌های گلوبکه در وزارت کشور رایش، موضع مدافعانش کم‌کم سست شد و ادعای مقاومت او در برابر رژیم نازی اعتبار خود را از دست داد. محاکمه آیشمن در کنار دیگر تحولات اجتماعی و سیاسی، زمینه را برای آغاز روندی گسترده‌تر در بررسی جنایت‌های نازی‌ها فراهم کرد. این روند در اواخر دهه ۱۹۶۰ به نخستین نقطه اوج خود رسید و سرانجام در آلمان غربی امکان پرداختن نظام‌مندتر به جنایت‌های دوران نازی را پدید آورد.

«ما فقط چرخ‌دنده‌ای در دستگاه بودیم»

یکی از جنبه‌های مهم پرونده گلوبکه همانندی دفاعیات او با ادعاهای آیشمن در دادگاه اورشلیم بود. آیشمن می‌گفت فقط مجری دستورها بوده و چون چرخ‌دنده‌ای در دستگاه عظیم نسل‌کشی عمل کرده است. گلوبکه نیز در دفاع از خود مدعی بود که در شرایط آن زمان امکان مخالفت با دستورها را نداشته و در دستگاه نازی ماندنش برای جلوگیری از وقوع جنایت‌های بدتر بوده است. او حتی در چند محاکمه مربوط به جنایت‌های جنگی به‌عنوان شاهد دفاع حاضر شد و استدلال کرد که مردم در دوران نازی‌ها نمی‌توانستند در برابر دستور مقام‌های بالاتر مقاومت کنند. با این حال شواهدی در دست نبود که نشان دهد چنین اجبار مطلقی واقعاً درباره خود او صدق می‌کرد.

این ادعاها سرانجام نه‌تنها از او چهره‌ای مقاوم نساخت، بلکه مایه تمسخر منتقدان شد. اهمیت آن‌ها تنها در تناقض‌های دفاعیات گلوبکه نبود. این استدلال‌ها نمونه‌ای از شیوه‌ای گسترده‌تر بودند که بسیاری از همدستان رژیم نازی پس از جنگ برای گریز از مسئولیت اخلاقی و سیاسی خود به کار می‌بردند، یعنی معرفی خود به‌عنوان کارمندانی بی‌اختیار که گویا چاره‌ای جز اجرای دستورها نداشتند.

کتابی درباره سازوکار پنهان‌کاری در آلمان پس از جنگ

کلاوس-دیتمار هنکه در کتاب تازه خود با عنوان «دفاع در برابر گذشته؛ هانس گلوبکه، دستیار آدناوئر، سازمان اطلاعات فدرال آلمان و محاکمه آیشمن» با تکیه بر اسناد و بررسی جزئیات فعالیت‌های BND، تصویری گسترده از روابط میان گلوبکه، گهلن و دیگر چهره‌های بانفوذ آلمان غربی ترسیم می‌کند. هنکه از ۲۰۱۱ تا ۲۰۲۲ سخنگوی کمیسیون مستقل مورخان برای بررسی تاریخ سازمان اطلاعات فدرال آلمان در فاصله سال‌های ۱۹۴۵ تا ۱۹۶۸ بود. او در این کتاب ۶۷۲ صفحه‌ای که در ۲۰۲۶ منتشر شده، رشته‌های گوناگون پیوند میان نهادهای امنیتی، دفتر صدراعظم و شبکه‌های مقام‌های پیشین نازی را دنبال می‌کند.

کتاب نشان می‌دهد افرادی چون گلوبکه و گهلن چگونه از قدرت و موقعیت تازه خود برای بازسازی چهره گذشته‌شان و محدود کردن بحث عمومی درباره میراث رژیم نازی سود جستند. همچنین روشن می‌کند که دستگاه‌های دولتی و امنیتی به‌جای کمک به روشن شدن مسئولیت‌ها، گاه در خدمت حفاظت از افراد و شبکه‌هایی قرار گرفتند که خود بخشی از نظام پیشین بودند. ماجرای گلوبکه تنها سرگذشت یک مقام بلندپایه با گذشته‌ای مسئله‌دار نیست. نمونه‌ای است از شیوه برخورد بخش‌هایی از جامعه و دولت آلمان غربی با میراث نازیسم. هنکه با عنوان «دفاع در برابر گذشته» به فرایندی اشاره می‌کند که در آن پنهان‌کاری، توجیه، بی‌اعتبار کردن منتقدان و ادغام بی‌سروصدای عاملان و همدستان پیشین سال‌ها مانع روبه‌رو شدن جدی با گذشته شد.

کتاب هنکه در نهایت روایتی آرامش‌بخش از سال‌های نخست جمهوری فدرال آلمان نیست. تلاش تطهیر گذشته و کوچک نگه داشتن بحث عمومی درباره جنایت‌های نازی‌ها تنها زمانی به‌تدریج ناکام ماند که فشار افکار عمومی و روند بررسی تاریخی دیگر مهارشدنی نبود.