18.11.26

مجله فلسفه؛ وقتی فلسفه از دانشگاه به دکه‌ روزنامه‌فروشی می‌آید

مجله فلسفه  (Philosophie Magazine) در آوریل ۲۰۰۶ به ابتکار فابریس گرشل در فرانسه آغاز به کار کرد و نسخه آلمانی آن با نام Philosophie Magazin  در ۱۶ نوامبر ۲۰۱۱ منتشر شد. به عبارتی، نسخه فرانسوی حالا بیست ساله شده و نسخه آلمانی به پانزده‌ سالگی رسیده است.

عنوان شد که هدف اصلی این نشریه، قابل‌فهم کردن فلسفه برای مخاطبان عمومی و پیوند دادن اندیشه فیلسوفان با مسائل جهان معاصر است؛ به این معنا که فلسفه را نه صرفاً موضوعی دانشگاهی و محدود به مطالعه متون کلاسیک، بلکه ابزاری برای فهم زندگی و تحولات اجتماعی می‌داند. یکی از نقاط قوت مجله، زبان روان و همه‌فهم آن است که تلاشی است برای توضیح روشن و غیرکسل‌کننده مفاهیم پیچیده فلسفی،  بدون کنار گذاشتن دقت تا آنجا که ممکن است. گرافیک و صفحه‌آرایی مدرن، استفاده از عکس‌های هنری و تصویرسازی‌های چشم‌نوازهم وجه تمایز این نشریه با نشریات دانشگاهی و علمیِ متعارف تلقی می‌شود. نسخه آلمانی همچنین با انتشار شماره‌های ویژه و تک‌نگاری‌هایی درباره فیلسوفان بزرگ، یا در برابر هم نهادن اندیشه‌های آنها، امکان آشنایی متمرکزتر با زندگی و اندیشه این متفکران را فراهم می‌آورد.

به لحاظ موضوعی هم مجله فلسفه سراغ موضوعات متنوعی می‌رود؛ از دموکراسی، سیاست، جنگ، قدرت و بحران‌های اجتماعی گرفته تا هوش مصنوعی، علم و فناوری، هنر، ادبیات، اخلاق، خانواده، آزادی فردی و پرسش‌هایی مانند معنای زندگی، مرگ، خوشبختی و هویت انسان. در کنار این موضوعات، اندیشه فیلسوفان کلاسیک و معاصر نیز معرفی و بررسی می‌شود. مجله خود را مستقل از احزاب، ایدئولوژی‌ها و مکاتب فکری مشخص معرفی می‌کند و بر چندصدایی و گشودگی فکری تأکید دارد.

با این حال، منتقدانش می‌گویند که سنت فلسفه قاره‌ای، به‌ویژه اندیشه‌های فرانسوی و آلمانی، در صفحات آن جایگاه پررنگ‌تری از فلسفه تحلیلی رایج در جهان انگلیسی‌زبان دارد.

یکی از امتیازهای مهم نشریه پیوند دادن فلسفه با مسائل زنده جامعه است؛ یعنی نشان می‌دهد اندیشه فلسفی می‌تواند در فهم سیاست، فناوری و روابط انسانی نقشی عملی و روشنگرانه داشته باشد.

در مقابل، این رویکرد و قالب ژورنالیستی با انتقادهایی نیز روبه‌روست. انتقاد این است که مجله برای جلب مخاطب عمومی، گاه مباحث پیچیده را بیش از اندازه ساده می‌کند و از عمق و ظرافت اختلاف‌نظرهای فلسفی می‌کاهد. این کاستی و نقد هم مطرح است که در برخی پرونده‌ها فلسفه‌ورزی انتقادی به موضوعاتی نزدیک به روان‌شناسی عامه‌پسند، خودیاری یا توصیه‌های مربوط به سبک زندگی (لایف‌‌استایل) می‌لغزد. تیترهای بعضی شماره‌ها نیز برای جلب توجه مخاطب در دکه‌های مطبوعاتی، لحنی جنجالی یا اغراق‌آمیز پیدا می‌کنند. تمرکز بر چهره‌های شناخته‌شده و موضوعات روز هم می‌تواند به کم‌رنگ شدن جریان‌های کمتر شناخته‌شده و پژوهش‌های تخصصی بینجامد.

هر دو نسخه مجله فلسفه در مقیاس مجلات تخصصی فرهنگی و فکری، تیراژی نسبتاً محدود اما قابل ‌توجه دارند. در آلمان تیراژ نشریه دو ماهه ۴۰ هزار نسخه است و در فرانسه که ماهانه منتشر می‌شود نیز در همین حد و حدود است.

نسخه آلمانی مجله به مناسبت پانزده‌ سالگی انتشار، مصاحبه‌ای کرده با خانم ونسا فلاس‌پولر، سردبیر و فابریس گرشل، موسس نشریه. در سوال و جواب‌ها از انگیزه‌های انتشار مجله، شباهت انتشار مجله با فرزند‌آوری، تفاوت فلسفه‌ورزی در آلمان و فرانسه و تفاوت ذوق و پسند بصری و فرمی خواننده دو سوی رود راین نکات جالبی مطرح می‌شود. تفاوت فضای سیاسی و اجتماعی در شروع کار با امروز، قطبی‌شدن بحث‌ها و گرایش‌ها و تاثیری که همه این‌ها روی کارنشریه گذاشته نیز موضوع سوال وجواب‌هاست.

عنوان مصاحبه جمله‌ای است که از حرف‌های سردبیر برگرفته شده: فلسفه‌ورزیدن یعنی هرگز با روح زمانه دمساز نشدن!

ترجمه این مصاحبه در زیر:

 


فابریس، تو ۲۰ سال پیش مجله فلسفه را در فرانسه بنیان گذاشتی. این ایده از کجا آمد؟

فابریس گرشل: انگیزه‌ای کاملاً وجودی داشتم. ده سال به‌عنوان بانکدار سرمایه‌گذاری کار کرده بودم و احساس می‌کردم وقتم را تلف می‌کنم. چیزی نساخته بودم. می‌خواستم کاری را آغاز کنم که سه ویژگی داشته باشد: لذت‌بخش باشد، از نظر مالی قابلیت دوام داشته باشد و برای جامعه مفید باشد.

چرا مجله‌ای درباره فلسفه؟

گرشل: این ایده در ساحل به ذهنم رسید. من همیشه عادت داشتم هر تابستان یک کتاب فلسفی بخوانم. تابستان سال ۲۰۰۳ کتابی انتخاب کرده بودم که واقعاً برایم دشوار بود: کتابی درباره لایب‌نیتس، هگل و کانت. نمی‌توانستم آن را بفهمم. بچه‌هایم هم دوروبرم می‌دویدند و حواسم را پرت می‌کردند. با خودم گفتم: باید کسی باشد که به من کمک کند این مطالب را بفهمم.

یعنی مجله‌ای که فلسفه را قابل فهم کند؟

گرشل: چنین مجله‌ای وجود نداشت. فکر کردم به مجله‌ای نیاز داریم که کانت، هگل و لایب‌نیتس را توضیح دهد؛ اما در عین حال، مجله‌ای باشد که جهان را از دریچه فلسفه نگاه کند. این دومین ایده و در واقع مهم‌ترین ایده‌ای بود که مجله بر آن استوار شد: تفسیر و توضیح جهان. به همین دلیل، در سال ۲۰۰۶ مجله فلسفه را در فرانسه بنیان گذاشتیم.

۱۵ سال پیش ایده انتشار مجله فلسفه در آلمان نیز مطرح شد. اسونیا، تو از ابتدا در این پروژه حضور داشتی. نخستین بار چه زمانی از آن باخبر شدی؟

اسونیا فلاس‌پولر: ولفرام آیلنبرگر را از دوره حمایت از دانشجویان دکترا می‌شناختم. او برایم ایمیلی فرستاد که فقط در آن نوشته بود: «باید با هم صحبت کنیم؛ یک پروژه بزرگ فلسفی در پیش است. همه‌چیز فعلاً کاملاً محرمانه است.»

این پیشنهاد درست در زمان مناسبی به دستم رسید. پس از سال‌ها کار آزاد، می‌خواستم شغلی ثابت داشته باشم که امنیت مالی خانواده‌مان را تأمین کند. اما در عین حال، به‌هیچ‌وجه نمی‌خواستم از حوزه فلسفه فاصله بگیرم. به این ترتیب، سردبیر مجله فلسفه شدم و همراه با ولفرام، تمام تحریریه را تشکیل دادیم.

زمانی که مجله تأسیس شد، چه دورانی بود؟

فلاس‌پولر: سال ۲۰۱۱ از پیش با بحران‌ها مشخص شده بود. بحران مالی سال ۲۰۰۸ پشت سر گذاشته شده بود، اما بحران یورو هنوز پایان نیافته بود. پیامدهای حملات یازدهم سپتامبر و نوعی ناامنی عمومی نیز همچنان احساس می‌شد. با این حال، در مقایسه با امروز، آن دوران آرام‌تر بود. هنوز حزب آلترناتیو برای آلمان (AfD) وجود نداشت، جنگ اوکراین آغاز نشده بود و هوش مصنوعی هم مطرح نبود. دونالد ترامپ هنوز مجری برنامه تلویزیونی واقع‌نمای خودش بود.

آیا آن زمان دوران سیاسی‌ای نبود؟

فلاس‌پولر: از همان زمان این احساس وجود داشت که به دیدگاه‌های متفاوتی درباره جهان نیاز داریم، چون تحولات مهمی در جریان بود. اما برخلاف امروز، هنوز کاملاً روشن نبود که باید به سراغ چه موضوعاتی برویم. آن زمان با خودمان فکر می‌کردیم: شماره‌ای درباره بخشیدن منتشر کنیم یا درباره این پرسش که آیا می‌توانم زندگی‌ام را تغییر دهم؟

نخستین شماره ما به این پرسش اختصاص داشت: «چرا بچه‌دار می‌شویم؟»

امروز احتمالاً برای نخستین شماره، موضوع دیگری را انتخاب می‌کردیم. در مجموع، تحولات روز بیش از گذشته موضوعات را به ما تحمیل می‌کنند. چالش امروز این است که اجازه ندهیم این موضوعات ما را با خود ببرند، بلکه خودمان نیز موضوعاتی را مطرح کنیم که آینده‌نگرانه باشند و افق‌های تازه‌ای بگشایند.

گرشل: آن زمان هم بحران وجود داشت. ریچارد داوید پرشت که تازه داشت شناخته می‌شد، در پاریس بود. با او دیدار کردیم و درباره ایده انتشار یک مجله فلسفی در آلمان صحبت کردیم. او گفت: «این کار می‌تواند موفق شود. فلسفه در دوران بحران همیشه با استقبال زیادی روبه‌رو می‌شود.»

در واقع، سال ۲۰۱۱ دوران ویکی‌لیکس بود؛ اسناد محرمانه آمریکا درباره جاسوسی در سراسر جهان منتشر می‌شدند. همه درباره جولیان آسانژ صحبت می‌کردند و ما حتی با خود او گفت‌وگو کردیم. در نخستین شماره مجله، گفت‌وگویی میان پیتر سینگر و جولیان آسانژ منتشر کردیم.

در آن زمان این احساس وجود داشت که جهان دیجیتال در حال تغییر دادن سیاست است، اما هنوز نمی‌دانستیم این تغییر دقیقاً به چه شکل خواهد بود.

فلاس‌پولر: هنوز هم تولید نخستین شماره را به‌خوبی به یاد دارم. آن زمان در یک دفتر استارت‌آپی در خیابان گرایفنهاگنر مستقر بودیم. همه‌چیز موقتی و بسیار آشفته بود. به‌خاطر مصاحبه با آسانژ به‌شدت اضطراب داشتیم. نگران بودیم کسی مصاحبه را بدزدد. حتی پرده‌ها را هم کشیده بودیم!

چگونه موضوع نخستین شماره، یعنی «چرا بچه‌دار می‌شویم؟» را انتخاب کردید؟

فلاس‌پولر: از یک سو، این پرسشی مهم و وجودی است. بچه‌دار شدن به‌هیچ‌وجه امری بدیهی و خودکار نیست. امروز مهدکودک‌ها خالی‌تر شده‌اند و شمار تولد کودکان نیز باز هم کاهش یافته است. ما در آن زمان پرسشی را مطرح کردیم که امروز بیش از پیش اهمیت پیدا کرده است.

اما دلیل دیگری هم وجود داشت: مجله فلسفه خودش فرزند ما بود. ما آن را به دنیا آورده بودیم. از این نظر، بسیار زیباست که شماره سالگرد کنونی مجله را به جوانان اختصاص داده‌ایم؛ گویی آن کودکی که آن زمان به دنیا آمد، اکنون پانزده‌ساله شده است.

آیا فلسفه‌ورزی هم شبیه بچه‌دار شدن است؟

فلاس‌پولر: استعاره تولد در فلسفه جایگاه بسیار مهمی دارد. تاریخ فلسفه با فن «مامایی سقراطی» آغاز می‌شود؛ روشی فلسفی که در آن اندیشه از طریق گفت‌وگو متولد می‌شود.

گرشل: یکی از پرسش‌هایی که از همان ابتدا ذهن ما را در مجله به خود مشغول کرده، این بوده است: امر نو از کجا می‌آید؟ چه چیزی در انتظار ماست؟ موضوع کودکان با این پرسش‌ها تناسب داشت. البته دلیل دیگری هم برای انتخاب آن داشتیم: نمی‌خواستیم مجله‌ای تخصصی و صرفاً دانشگاهی باشیم. می‌خواستیم به پرسش‌های وجودی بپردازیم که ذهن بسیاری از مردم را به خود مشغول می‌کنند.

فلاس‌پولر: ایده اصلی مجله همین است: ما هرگز فلسفه را صرفاً برای خود فلسفه مطرح نمی‌کنیم، بلکه همواره آن را به پرسش‌های ملموس زندگی پیوند می‌زنیم.

کار تحریریه در آن دوران چگونه بود؟ آیا شبیه پدر و مادر شدن بود؛ با شب‌های بی‌خوابی و چالش‌های تازه‌ای که هر شب نمی‌دانستید چگونه باید با آن‌ها کنار بیایید؟

فلاس‌پولر: آن زمان شرایط کاملاً با امروز متفاوت بود. اکنون بسیار باتجربه‌تر و حرفه‌ای‌تر شده‌ایم. اما آن روزها همه‌چیز تازه بود و من واقعاً شب‌های بی‌خوابی داشتم؛ چون هنوز در نوشتن هم به اندازه امروز مهارت و تجربه نداشتم. آماده‌سازی شماره‌های مجله معمولاً عصرها و شب‌ها انجام می‌شد.

من و ولفرام آیلنبرگر آن زمان بخش‌هایی از مجله فرانسوی را هم ترجمه می‌کردیم. به‌تدریج، این همکاری و وابستگی میان دو نسخه کمتر شد. موضوعات فرهنگی و مختص هر کشور شکل گرفتند و شیوه پرداخت به مطالب نیز به‌تدریج ویژگی‌های خاص خود را پیدا کرد.

هنگام انتشار یک مجله فلسفی، تفاوت‌های آلمان و فرانسه چیست؟

گرشل: برخلاف انتظار، در سال‌های نخست تفاوت‌های فرهنگی ما بیش از هر چیز در زمینه تصاویر، صفحه‌آرایی و طراحی خود را نشان می‌داد.

این تفاوت‌ها به چه شکل بود؟

گرشل: ما در فرانسه صفحه‌آرایی خودمان را شیک و ظریف می‌دانستیم. اما تحریریه آلمان معتقد بود که در آن بیش از اندازه زرق‌وبرق وجود دارد؛ عناصر تزئینی کوچک، آرایه‌ها و چیزهایی که کاربرد مستقیمی ندارند.

علاوه بر این، در نسخه فرانسوی تصاویر سوررئالیستی زیادی منتشر می‌کردیم؛ مثلاً زنانی که در هوا معلق بودند و گل‌هایی در موهایشان داشتند. چنین تصاویری برای گروه آلمانی پذیرفتنی نبود.

آلمانی‌ها چه نوع تصاویری را می‌پسندیدند؟

گرشل: تصاویر با نورپردازی شدید و بدون دستکاری.

فلاس‌پولر: ما بیشتر به سبک باوهاوس گرایش داریم: بسیار منضبط، ساده و کمینه‌گرا. اغلب درباره صفحه‌آرایی فرانسوی می‌گفتیم که بیش از اندازه شلوغ است. می‌خواستیم همه‌چیز مرتب‌تر باشد.

این تفاوت در شیوه نوشتن هم خودش را نشان می‌داد. همکاران فرانسوی اغلب بازیگوشانه‌تر و تداعی‌محورتر می‌نویسند؛ در حالی که رویکرد آلمانی مستقیم‌تر و سرراست‌تر است.

مخاطبان مجله در آلمان و فرانسه چه تفاوتی با یکدیگر دارند؟

گرشل: در فرانسه فلسفه یکی از درس‌های مدرسه است. دو سوم فرانسوی‌ها دست‌کم یک سال به‌طور جدی فلسفه خوانده‌اند. افزون بر این، نوعی شیفتگی به فلسفه در فرانسه وجود دارد.

اگر در یک مقاله یا بحث، به فیلسوف بزرگی مانند اسپینوزا استناد کنید، همین ارجاع به‌خودی‌خود برای اعتبار بخشیدن به بحث کافی است و دیگر لازم نیست آن را اثبات کنید.

اما در آلمان، با وجود اینکه این کشور سرزمین شاعران و متفکران نامیده می‌شود، شرایط متفاوت است. صرف استناد به یک فیلسوف کافی نیست و کسی تنها به این دلیل که از یک فیلسوف نقل‌قول می‌کند، لزوماً حق با او نیست.

فلاس‌پولر: من هم همین‌طور فکر می‌کنم. ما لزوماً نیازی نداریم به اسپینوزا ارجاع بدهیم. از نظر سبک، مجله ما شاید کمی کمتر حالت آموزشی و درسی داشته باشد. در فرانسه رویکردی تا حدودی آموزشی‌تر وجود دارد.

همان‌طور که فابریس گفت، آلمان سرزمین شاعران و متفکران است و این مسئله قطعاً یکی از دلایلی بود که مجله فلسفه توانست در این کشور جای خود را باز کند. هرچند فلسفه در نظام آموزشی آلمان به اندازه فرانسه ریشه‌دار نیست، اما این کشور تاریخ فکری و فلسفی نیرومندی دارد که توانستیم به آن تکیه کنیم.

گرشل: من بیش از هر چیز بر شباهت‌های دو کشور تأکید می‌کنم. در آلمان و فرانسه معمول است که فیلسوفان در بحث‌های عمومی مشارکت کنند. آن‌ها در تلویزیون یا روزنامه‌ها درباره انتخابات، سیاست خارجی و پرسش‌های وجودی اظهارنظر می‌کنند.

در آمریکا وضعیت متفاوت است. اما در آلمان و فرانسه طبیعی است که فیلسوفان در مسائل روز دخالت کنند و نظر بدهند. همین امر امکان فعالیت مجله فلسفه را فراهم می‌کند.

آیا نقش فلسفه در عرصه عمومی طی سال‌های اخیر تغییر کرده است؟

فلاس‌پولر: بله، اهمیت آن به‌مراتب بیشتر شده است. در بسیاری از مسائل، نوعی سردرگمی و درماندگی گسترده وجود دارد. اغلب با مسائلی روبه‌رو هستیم که تراژیک‌اند، زیرا راه‌حلی برای آن‌ها وجود ندارد. فلسفه در چنین موقعیت‌هایی معنای عمیقی پیدا می‌کند.

افزایش اهمیت فلسفه را می‌توان در موفقیت جشنواره‌های فلسفی در کلن و برلین نیز مشاهده کرد. سه سال پیش، همراه با جشنواره «فیل.کولون» (Phil.Cologne)، جشنواره برلینی «فیلو.لایو!» (Philo.live!) را راه‌اندازی کردیم. موفقیت آن نشان می‌دهد که جامعه تا چه اندازه به درک و بررسی عمیق فلسفی مسائل نیاز دارد.

گرشل: زمانی که در سال ۲۰۰۶ مجله را در فرانسه بنیان گذاشتیم، جامعه از دوره‌ای از بحث‌های به‌شدت قطبی‌شده بیرون آمده بود؛ بحث‌هایی درباره جهانی‌شدن و جنگ عراق. مردم از این وضعیت خسته شده بودند و فلسفه درست در زمان مناسبی وارد میدان شد. فلسفه فرصتی فراهم می‌کرد تا به مسائل از زاویه‌ای تازه نگاه کنیم و از چارچوب معمول چپ و راست فراتر برویم.

امروز این کار دشوارتر شده است، زیرا فضای جامعه حتی بیش از گذشته دوقطبی شده است. مردم دیگر نمی‌خواهند با یکدیگر بحث کنند؛ حتی حاضر نیستند در یک اتاق کنار مخالف خود بنشینند. برگزاری بحثی آرام، منظم و سنجیده دشوارتر شده است.

فلاس‌پولر: سقراط برای جامعه آتن آدمی مزاحم و دردسرساز بود؛ ما هم امروز باید همین‌طور باشیم، یعنی مخل آرامش و برهم‌زننده عادت‌های فکری.

فلسفه‌ورزی یعنی خلاف انتظار اندیشیدن و برخلاف جریان آب حرکت کردن. وقتی همه با هم موافق‌اند، ما پرسش‌های تازه‌ای مطرح می‌کنیم. وقتی همه با هم در حال جدل‌اند، شاید ما تصمیم بگیریم که این بار وارد جدل نشویم.

ما فلسفه می‌ورزیم و این یعنی: هرگز با روح زمانه هم‌مسیر نشویم؛ هرگز !

منبع