17.11.26

«تو در میهن خود هستی»؛ بازگشت میگل آنخل آستوریاس به گواتمالا پس از ۵۲ سال تبعید در خاک فرانسه

  بقایای پیکر میگل آنخل آستوریاس، نویسنده برجسته گواتمالایی و برنده جایزه نوبل ادبیات سال ۱۹۶۷، روز یکشنبه ۱۵ نوامبر، پس از ۵۲ سال اقامت در گورستان پرلاشز پاریس، در مراسمی رسمی و مردمی در شهر گواتمالاسیتی به خاک سپرده شد.

بازگشت او به سرزمین مادری پس از چهار روز مراسم بزرگداشت و ادای احترام، نه‌تنها رویدادی فرهنگی، بلکه اقدامی نمادین در جهت جبران بی‌عدالتی تاریخی علیه نویسنده‌ای بود که دیکتاتوری حاکم بر گواتمالا در سال ۱۹۵۴ تابعیتش را سلب کرد و او را به تبعید واداشت.

خاکستر آستوریاس که در کوزه‌ای سبزرنگ از جنس یشم و به شکل دانه ذرت نگهداری می‌شد، پنجشنبه گذشته با پروازی از فرانسه وارد گواتمالا شد. پسر کوچک‌تر او، میگل آنخل آستوریاس آمادو، خاکستر پدر را به کشور بازگرداند. در فرودگاه بین‌المللی لا آئورورا، مراسم رسمی استقبال با حضور اعضای خانواده، مقام‌های دولتی و برناردو آرِوالو، رئیس‌جمهور گواتمالا، برگزار شد.

مراسم خاکسپاری روز یکشنبه با حضور دیپلمات‌ها، نویسندگان و هنرمندان، در مرکز فرهنگی‌ای که به نام آستوریاس نام‌گذاری شده و مهم‌ترین مجموعه تئاتری پایتخت به شمار می‌رود، برگزار شد. این مکان از این پس بخشی از مسیر معمول بازدیدکنندگان داخلی و خارجی از مرکز فرهنگی خواهد بود.

خانواده آستوریاس مقداری خاک از گورستان پرلاشز پاریس نیز با خود آورده بودند که پسرش آن را روی کوزه قرار داد. همچنین خاکستر او با خاکی از هر یک از ۲۲ منطقه اداری گواتمالا احاطه شد؛ نمادی از پیوند دوباره نویسنده با تمام سرزمین و مردم کشورش.

برناردو آرِوالو، رئیس جمهور در سخنرانی ۲۱ دقیقه‌ای خود در مراسم خاکسپاری، بازگشت آستوریاس را «اقدامی در جهت اجرای عدالت» توصیف کرد و گفت: «امروز، پس از ۵۲ سال، به این غیبت پایان دادیم. امروز میگل آنخل آستوریاس به گواتمالا بازگشته است. این بازگشت صرفاً ادای احترام، انجام یک وظیفه تشریفاتی یا بزرگداشت افتخاری ادبی متعلق به گذشته نیست. بازگشت میگل آنخل آستوریاس اقدامی در جهت اجرای عدالت است.»

 


رئیس‌جمهور گواتمالا همچنین گفت: « شایسته آن بود که در سرزمینی آرام بگیرد که در صفحات کتاب‌هایش به آن نام بخشید و آن را از نو آفرید.»

آرِوالو در پیامی نیز تأکید کرد: « او صدای ما در جهان بود. امروز، پس از ۵۲ سال، به غیبت او پایان داده‌ایم. امروز میگل آنخل آستوریاس در خاکی آرام خواهد گرفت که در صفحات کتاب‌هایش به آن نام بخشید و آن را از نو آفرید.»

پسر نویسنده نیز در مراسم، پیش از بوسیدن کوزه حاوی خاکستر پدرش، به سخنان او درباره آرزوی بازگشت به وطن اشاره کرد. آستوریاس در زمان حیات گفته بود: «می‌خواهم در کنار مردمم باشم، صدای گفت‌وگوی مردم را بشنوم، آتشفشان‌ها را ببینم، به تبعید پایان دهم و بار دیگر احساس کنم خاک کشورم زیر پای من است.»

آستوریاس آمادو در ادامه خطاب به پدرش گفت: «می‌توانم به تو بگویم، پدر پیرم، که اکنون در کنار ما هستی؛ در سرزمین مادری‌ات هستی و زیر آسمان وطنت به خواب خواهی رفت.»

چهار روز بزرگداشت و وداع با نویسنده بزرگ

پیش از خاکسپاری، در طول چهار روز، مراسم مختلفی برای بزرگداشت آستوریاس در نهادهایی برگزار شد که با زندگی و فعالیت‌های او پیوند داشتند. از جمله این مکان‌ها دانشگاه مردمی گواتمالا بود؛ مرکزی آموزشی با تمرکز بر رشته‌های هنری که خود آستوریاس در تأسیس آن مشارکت داشت. مراسم مذهبی و برنامه‌های دیپلماتیک نیز به یاد فعالیت‌های او در عرصه خدمات خارجی برگزار شد.

موسیقی ماریمبا، ساز ملی گواتمالا، در طول این مراسم‌ها حضور داشت و در مراسم شب‌زنده‌داری روز جمعه نیز گروه موسیقی دانشجویی دانشگاه سن‌کارلوس به اجرای برنامه پرداخت.

آستوریاس در سال ۱۹۲۳ از دانشگاه سن‌کارلوس در رشته فارغ‌التحصیل شده بود. پایان‌نامه او با عنوان «مسئله اجتماعی سرخ‌پوستان» به وضعیت اجتماعی و حقوقی جمعیت بومی کشور می‌پرداخت. او همچنین از بنیان‌گذاران انجمن دانشجویان دانشگاه و از نویسندگان سرود معروف دانشجویی «لا چالانا» بود که به نمادی از هویت و مبارزه دانشگاهی تبدیل شده است.

خاکستر آستوریاس برای مدتی در کاخ ملی فرهنگ، مقر دولت گواتمالا، به نمایش گذاشته شد تا شهروندان بتوانند با او وداع کنند. افراد بسیاری از نسل‌ها و سنین مختلف برای ادای احترام به این نویسنده به کاخ آمدند. در میان آن‌ها بسیاری از خوانندگان آثار او بودند که از راه دور به مراسم آمده بودند. گفته‌اند که علاقه آن‌ها به آثاری همچون «آقای رئیس‌جمهور» و «آخر هفته در گواتمالا» انگیزه این سفر بود.

ریگوبرتا منچو، برنده جایزه صلح نوبل، نیز در مراسم آیینی مایاها (سرخپوستان گواتمالا) که روز جمعه در محوطه باستانی کامینال خويو برگزار شد، با اشاره به تبعید آستوریاس گفت: «این سرزمین مادری بود که میگل آنخل آستوریاس را تبعید کرد. ما امروز از او طلب بخشش نمی‌کنیم، بلکه از او می‌خواهیم راه نسل‌های آینده را روشن کند. بسیار خوشحالم که اینجا هستم، زیرا جایگاه او همین‌جاست.»

نویسنده‌ای که دیکتاتوری او را به تبعید فرستاد

میگل آنخل آستوریاس در سال ۱۸۹۹ در گواتمالا متولد شد و از برجسته‌ترین چهره‌های ادبیات آمریکای لاتین در قرن بیستم به شمار می‌رود. او در سال ۱۹۶۷ جایزه نوبل ادبیات را دریافت کرد. آستوریاس در آثار مهمی همچون «آقای رئیس‌جمهور» (۱۹۴۶) و «مردان ذرت» (۱۹۴۹)، از یک سو به افشای اقتدارگرایی و سازوکارهای سرکوب سیاسی پرداخت و از سوی دیگر، به بازشناسی ریشه‌های بومی و میراث تمدن مایا توجه نشان داد.


 

 آستوریاس  پس از کودتای سال ۱۹۵۴ به رهبری کارلوس کاستییو آرماس، تابعیت گواتمالایی خود را از دست داد و ناچار به تبعید شد. آستوریاس ۱۲ سال دور از وطن زندگی کرد تا اینکه در سال ۱۹۶۶ تابعیتش دوباره به رسمیت شناخته شد.

او در سال ۱۹۷۴ در مادرید درگذشت. خانواده‌اش با توجه به شرایط سیاسی و حاکمیت رژیم‌های اقتدارگرا در آن زمان در اسپانیا و گواتمالا تصمیم گرفتند بقایای او را به فرانسه منتقل کنند؛ کشوری که آستوریاس پیش‌تر در آن به‌عنوان سفیر گواتمالا فعالیت کرده بود.

پس از مرگ او، دولت‌های مختلف گواتمالا بارها پیشنهاد بازگرداندن بقایایش را مطرح کردند، اما خانواده‌اش این پیشنهادها را رد می‌کردند. نگرانی اصلی آن‌ها این بود که نام و اعتبار ادبی آستوریاس به ابزاری سیاسی و به تعبیر خودشان «غنیمت سیاسی» برای دولت‌ها تبدیل شود.

به گفته ساندینو آستوریاس، نوه این نویسنده، پیروزی انتخاباتی برناردو آرِوالو در سال ۲۰۲۳ سرانجام خانواده را به این نتیجه رساند که شرایط دموکراتیک مناسبی برای بازگشت دائمی آستوریاس به سرزمین مادری فراهم شده است.

آستوریاس؛ نامی آشنا برای کتابخوانان ایران

شمار زیادی از آثار آستوریاس به فارسی هم ترجمه شده‌اند، از جمله «آقای رئیس‌جمهور» (زهرا خانلری)، «پاپ سبز» (زهرا خانلری کیا؛ و همچنین عبدالحسین شریفیان)، «باد سهمگین» (حمید یزدان‌پناه)، «چشمان بازمانده در گور» (سروش حبیبی)، «تعطیلات آخر هفته در گواتمالا» (زهرا خانلری)، «توروتومبو» (زهرا خانلری)، «مردی که همه‌چیز همه‌چیز داشت» (لی‌لی گلستان)، «گردباد» (زهرا خانلری)، «سومین کرانه رود»،«زنی دورگه»، «جیب‌بری که خداشناس نبود».

بازگشت بقایای آستوریاس، علاوه بر اهمیت تاریخی و نمادین آن، بار دیگر توجه جامعه فرهنگی گواتمالا را به وضعیت هنر و هنرمندان این کشور جلب کرده است. هنرمندان و نویسندگان امیدوارند این رویداد زمینه‌ای برای توجه بیشتر دولت به بخش فرهنگ و تدوین سیاست‌های حمایتی فراهم کند؛ بخشی که سال‌ها با کمبود بودجه، ناامنی شغلی و حمایت ناکافی نهادهای دولتی روبه‌رو بوده است.

وانیا وارگاس، نویسنده گواتمالایی که در مراسم بزرگداشت و خاکسپاری شرکت داشت، گفت: «بازگشت میگل آنخل آستوریاس بار دیگر توجه‌ها را به گواتمالا و هنرمندان این کشور جلب کرده است. فکر می‌کنم دولت باید از این فرصت به‌عنوان دریچه‌ای برای تأمل درباره اهمیت هنر در یک کشور استفاده کند.»

او تأکید کرد که این حمایت باید پژوهش در زمینه هنر، ادبیات، رقص، تئاتر و موسیقی را نیز در بر بگیرد؛ رشته‌هایی که هنرمندانی همچون آستوریاس از طریق آن‌ها به تفسیر واقعیت جامعه پرداخته‌اند و هنرمندان امروز نیز همچنان در حال بازنمایی واقعیت‌های کشور خود هستند.

با پایان مراسم خاکسپاری در روز یکشنبه، گواتمالا پس از ۵۲ سال بار دیگر میزبان یکی از بزرگ‌ترین چهره‌های ادبی خود شد؛ نویسنده‌ای که زندگی‌اش با تبعید و محرومیت از تابعیت گره خورده بود و آثارش همواره صدای اعتراض به استبداد و دفاع از هویت بومی این سرزمین باقی ماند. بازگشت او، این بار نه به‌عنوان یک تبعیدی، بلکه به‌عنوان بخشی از حافظه تاریخی و فرهنگی ملت، پایانی نمادین بر دهه‌ها دوری از وطن بود.

برش‌هایی کوتاه از مراسم را در این لینک می‌توان دید

 https://www.instagram.com/reel/DfvwEjENdJ3/